Amasyalı Mehmed Es'ad, Osmanlı Devleti'nin son yıllarında yaşamış, Medresetü'l-Vâizîn'de İslâm tarihi ve dinler tarihi okutmuş, bu iki alanda tamamlanamamış iki kitap bırakmış bir devlet memuru ve tarih yazarıdır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu 1878'de Amasya'da doğup 1918'de İstanbul'da ölen bir "divan şairi, tarih yazarı" olarak kaydeder. Bursalı Mehmed Tâhir'in Osmanlı Müellifleri'nde ise "Es'ad Bey" adıyla, tarihçiler arasında ve yalnız tarih kitaplarıyla anılır. Kendisine ait bir şiire ulaşılamamıştır ve şairliği yalnız bir ansiklopedi maddesindeki sınıflamaya dayanır. Hakkında yayımlanmış bilgiler aşağıda bu çekinceyle bir arada verilmiştir.

Hayatı

Bursalı Mehmed Tâhir, Es'ad Bey'i zamanının düşünceli ve titiz tarih yazarlarından biri olarak tanıtır ve Amasyalı olduğunu belirtir. Es'ad Bey, İstanbul'da Mekteb-i Mülkiye-i Şâhâne'yi bitirmiş, ardından atandığı memuriyetlerde başarıyla hizmet etmiştir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü bu görevlerin kaymakamlık olduğunu söyler. Son görevi Meclis-i Âyân'da tahrirat mümeyyizliği, yani meclisin yazı işleri kaleminde yazıları denetleyen kıdemli memurluktu. Bu görevdeyken "genç denecek bir sinde", yani genç yaşta ölmüş ve Erenköy'deki Sahrâ-yı Cedîd mezarlığına gömülmüştür. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü doğum tarihini 1295 (1878), ölüm tarihini 1337 (1918) olarak verir; Osmanlı Müellifleri tarih vermez.

Mehmed Tâhir'e göre Es'ad Bey, kendisine verilen Medresetü'l-Vâizîn İslâm tarihi ve dinler tarihi müderrisliği sırasında iki eser yazmış ve düzenlemiştir. Medresetü'l-Vâizîn, adından da anlaşılacağı gibi vaiz yetiştiren bir medreseydi. Mülkiye mezunu bir memurun bu okulda ders vermesi, idari görevlerinin yanında İslâm tarihi ve dinler tarihi alanında da tanınan bir birikimi olduğunu düşündürür, ama Mehmed Tâhir bunu ayrıca söylemez.

Eserleri

  • Tahlîlî ve Tenkîdî Târîh-i İslâm (Çözümleyici ve Eleştirel İslâm Tarihi), 1. cilt, İstanbul 1336.
  • Tahlîlî ve Tenkîdî Târîh-i Edyân (Çözümleyici ve Eleştirel Dinler Tarihi), 1. cilt, İstanbul 1336.

Bursalı Mehmed Tâhir bu iki eser hakkında şöyle der: "Bu iki eser isimleri müsemmâlarına muvâfık kıymet-i ilmiyye ve târîhiyyeyi hâiz âsârdan olup lisânımızda henüz bu vâdîde emsâli görülmemişdir. İtmâmlarına ömrü vefâ etmediğine ilim nâmına teessüf olunur." Günümüz Türkçesiyle: Bu iki eser, adlarına uygun olarak bilimsel ve tarihî değer taşıyan eserlerdendir ve dilimizde bu alanda henüz benzeri görülmemiştir; ömrü onları tamamlamaya yetmediği için ilim adına üzülmek gerekir. Basılı nüshaların yalnız ilk ciltleri bilinmektedir. Târîh-i Edyân, 2006'da Fırat Üniversitesi'nde Halis Bayındır tarafından yüksek lisans tezi olarak çeviriyazıya aktarılmış ve değerlendirilmiştir.

Şiiri

Mehmed Es'ad'ın şiirlerine ulaşılamamıştır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu "divan şairi" olarak sınıflandırır, ama maddede ne bir şiir örneği ne de şiirle ilgili bir bilgi yer alır; maddenin "eserlerinden örnekler" bölümü boştur. Maddenin dayandığı Osmanlı Müellifleri kaydı da onu yalnız tarihçi olarak anar ve şiirinden söz etmez. Bu yüzden Mehmed Es'ad'ın şair olarak sınıflandırılmasının dayanağı belli değildir. Mülkiye eğitimi almış bir Osmanlı aydınının şiir yazmış olması mümkündür, ancak bunu gösteren bir metin ya da kayıt bulunamamıştır.

Amasya ile Bağı ve Kaynakların Durumu

Mehmed Es'ad'ın Amasyalı olduğu hem Osmanlı Müellifleri'nde hem de Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde açıkça yazılıdır. Hüseyin Hüsameddin Yasar'ın Amasya Tarihi'nde, Es'ad adını taşıyan Amasyalılar arasında bu bilgilere uyan bir maddeye rastlanmamıştır. Ailesi, Amasya'daki çocukluğu ve hangi mahalleden olduğu bilinmiyor. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü maddesi kaynak olarak Osmanlı Müellifleri'nin yanında Dergâh yayınlarının Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi'ndeki "Mehmed Esad Efendi" maddesini gösterir; bu maddeye ulaşılamadığı için doğum ve ölüm tarihlerinin oradan mı alındığı doğrulanamamıştır.

Kronoloji

1295 (1878): Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre Amasya'da doğar.

1336 (1917-18): Tahlîlî ve Tenkîdî Târîh-i İslâm ile Tahlîlî ve Tenkîdî Târîh-i Edyân'ın ilk ciltleri İstanbul'da yayımlanır.

1337 (1918): Meclis-i Âyân tahrirat mümeyyizi iken İstanbul'da ölür, Erenköy'de Sahrâ-yı Cedîd mezarlığına gömülür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar