İstanbul'daki Emîr Buhârî Tekkesi'nin postuna oturan Amasyalı hattat ve şair Sabri Mustafa Efendi, yazıyı babasından, Balcı Mektebi'nin hocası Hacı Hâfız Halil Efendi'den öğrenmişti. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar da çocukken Kur'an'ı bu mektepte, aynı hocanın yanında ezberlemişti; "Balcızâde" adı buradan gelir. 1283'te (1866-67) doğan Sabri, 1306'da İstanbul'a gitti, Nakşibendî yolunda yetiştiği tekkenin şeyhi oldu ve tekke yandıktan sonra Anadolu Hisarı'nda öldü. Ölüm tarihi Hüsameddin'in iki ayrı maddesinde farklıdır: biri 1338 (1920), öteki 1340 (1922) der.

Hayatı

Hüsameddin, Amasya Tarihi'nin şairler bölümünde ona şu maddeyi ayırır:

Amasya'da Balcı mektebi muallimi hattât-ı meşhûr Hacı Hâfız Halil Efendi bin Sâlih mahdûmudur. Dârüsselâm Mahallesi'nde 1283'de doğdu. Pederinden yazı öğrendi. Rüşdiye mektebinde okudu. Ba'dehû 1306'da İstanbul'a gidip Emîr Buhârî Tekkesi'nde ikâmet ve ders-i âm, Taşköprülü Mehmed Efendi'nin dersine mülâzamet ederek ikmâl-i tahsîl ve tekke şeyhi Halil Efendi'den de Nakşîbendiyye tarîkinden ahz-ı hilâfet etdi. 1328'de Şeyh Halil Efendi'nin vefâtı üzerine Köprülü Fâzıl Arif Mehmed Efendi'nin gayreti ve Şeyhülislam Ürgüplü Mehmed Hayri Efendi'nin himmetiyle mezkûr tekke şeyhi ve câmii imâm ve hatîbi ve 1330'da meclis-i meşâyih a'zâsı oldu. Hayfâ ki, 1334'de zuhûr eden müdhiş bir yangında tekke, câmi ve havâlîsi kâmilen yandığından Anadolu Hisarı'nda kendisi için tedârik edilen bir hânede ikâmet ve âyin-i tarîkatı icrâ etmekte iken 1338 şâbânında vefât etdi. Âlim, şâir, hattât idi. Hüsn-i ahlâkıyla tanınmış mücerred bir halde yaşamıştı.

Bugünün diliyle: Amasya'da Balcı Mektebi'nin hocası, ünlü hattat Hacı Hâfız Halil Efendi bin Sâlih'in oğludur. 1283'te Dârüsselâm Mahallesi'nde doğdu. Yazıyı babasından öğrendi. Rüşdiye mektebinde okudu. Sonra 1306'da İstanbul'a gidip Emîr Buhârî Tekkesi'nde kaldı; Taşköprülü Mehmed Efendi'nin derslerine devam ederek tahsilini tamamladı ve ders-i âm oldu, tekkenin şeyhi Halil Efendi'den de Nakşibendî yolunda hilafet aldı. 1328'de Şeyh Halil Efendi ölünce Köprülü Fâzıl Arif Mehmed Efendi'nin gayreti ve Şeyhülislam Ürgüplü Mehmed Hayri Efendi'nin desteğiyle bu tekkenin şeyhi, camisinin imam ve hatibi oldu; 1330'da Meclis-i Meşâyih üyeliğine girdi. Ne yazık ki 1334'te çıkan korkunç bir yangında tekke, cami ve çevresi tamamen yanınca Anadolu Hisarı'nda kendisi için bulunan bir evde oturup tarikat âyinini orada sürdürürken 1338 Şabanında vefat etti. Âlim, şair ve hattattı. Güzel ahlakıyla tanınmış, hiç evlenmeden yaşamıştı.

Babası ve Balcı Mektebi

Babası Hacı Hâfız Halil Efendi, Erbaa'ya bağlı Karaağaç köyünden Sâlih bin Ömer'in oğluydu. Hüsameddin'in dokuzuncu ciltteki maddesine göre 1256'da (1840-41) doğmuş, 1268'de Amasya'ya gelip hafız olmuş, çeşitli yazı türlerini Hâfız Hasan Hüsnü Efendi'den meşk ederek icazet almış, Arapça ve şer'î ilimleri de okuyup ders-i âm olmuştu. 1297'de (1879-80) Balcı Mektebi'ne sıbyan hocası olunca "Balcı Hoca" diye tanındı. Mektepte öğrencilerine hat, ilim talebelerine çeşitli dersler, çocuklara Kur'an okutarak pek çok hafız yetiştirdi; 1305'te hocalığı bırakıp inzivaya çekildi ve 1327'de (1909-10) öldü.

Mektebin adı, Halil Efendi'den önce burada hocalık eden ve binayı bazı ayanın yardımıyla yeniden onaran Seyyid İsmâil Efendi'den kalmıştır. Hüsameddin, eserinin mukaddimesinde Acem Ali Mahallesi'ndeki mektebi anlatırken kendi hocasını da anar: "Muharrir-i âcizin mu'allimi bulunan el-Hâc Hâfız Halîl Efendi'ye de Balcı Mektebi mu'allimi bulunduğu münâsebetle Balcı Hoca denmişdir." Babanın maddesinde ise Kur'an'ı bu hocanın yanında ezberlediğini ve onun her üç günde bir ezberden hatim indirdiğini yazar. Sabri böylece Hüsameddin'in hocasının oğlu ve ondan iki üç yaş büyük bir hemşehrisidir. Halil Efendi'nin oğulları Mustafa Sabri, mahkeme başkâtipliğinden 1338'de emekli olan Hâfız Mehmed Nâmi ve Hüseyin Efendilerdir.

XVII. yüzyılda yaşamış hattat ve şair Şehrî İsmail Efendi de Hüsameddin'de "Balcızâde" diye geçer. Aralarında iki yüz yılı aşkın zaman vardır ve Hüsameddin iki aile arasında bir bağ kurmaz.

İstanbul'da Emîr Buhârî Tekkesi

İstanbul'da Emîr Buhârî adını taşıyan üç Nakşibendî tekkesi vardı: Fatih, Ayvansaray ve Edirnekapı dışındaki Otakçılar'da. Hüsameddin hangisinin kastedildiğini söylemez, ama verdiği ayrıntılar Fatih'teki tekkeyi gösterir. M. Baha Tanman'ın tespitine göre Fatih Emîr Buhârî Tekkesi'nin XIX. yüzyıl postnişinleri arasında en son Şeyh Halil Cemal Efendi anılır ve tekke "muhtemelen 1918 yangını sonucunda" ortadan kalkmıştır. Sabri'nin hilafet aldığı "tekke şeyhi Halil Efendi" ile Halil Cemal Efendi'nin aynı kişi olması muhtemeldir. Hüsameddin'in yazdığı 1334 yılı da rumî takvimle 1918'e karşılık gelir; hicrî okunursa 1915-16 olur. Bu eşleştirme, eldeki iki kaynağın birbirini tutmasına dayanan bir çıkarımdır.

Sabri'nin şeyhliğe getirilmesinde adı geçen Köprülü Fâzıl Arif Mehmed Efendi, Hüsameddin'in başka bir maddesinde Amasyalı Mecdîzâde Sabri Mehmed Efendi'nin yararlandığı hocalar arasında da görünür. Tekke şeyhliğiyle birlikte caminin imam ve hatipliği, İstanbul tekkelerini denetleyen Meclis-i Meşâyih'te üyelik, Amasyalı bir hattatın başkentin tarikat hayatında edindiği yeri gösterir.

İki Kayıt Arasındaki Farklar

Hüsameddin, babası Halil Efendi'nin maddesinin sonuna Sabri hakkında kısa bir not ekler:

Hattât-ı meşhûr Mustafa Sabri Efendi İstanbul'da tahsîl-i ulûm ve tekmîl-i sülûk edib 1331'de Emîr Buharî Tekkesi şeyhi olup 1340 senesi ramazânın on birinci salı günü Anadolu hisarında vefât etdi.

Bu nota göre ünlü hattat Mustafa Sabri Efendi, İstanbul'da ilim tahsil edip tarikat terbiyesini tamamlamış, 1331'de Emîr Buhârî Tekkesi'nin şeyhi olmuş ve 1340 yılı Ramazanının on birinci günü, bir salı, Anadolu Hisarı'nda vefat etmiştir. Böylece şeyhlik için 1328 ile 1331, ölüm için Şaban 1338 (Nisan-Mayıs 1920) ile 11 Ramazan 1340 (Mayıs 1922) arasında seçim yapmak gerekir. Ölüm yeri iki kayıtta da Anadolu Hisarı'dır. Gün ve haftanın günü verilen ikinci tarih daha ayrıntılıdır, ama hangisinin doğru olduğunu belirleyecek başka bir kayıt bulunamadı.

Şiiri

Hüsameddin onu "âlim, şâir, hattât" diye anar, fakat bir beyit vermez; babasının maddesinde ise yalnız hattatlığı vurgulanır. Balcızâde Sabri'nin şiirlerine ulaşılamamıştır, elinden çıkmış levha ya da mushafların bugün nerede olduğu da bilinmiyor. Hüsameddin'in aynı sayfada, öteki Sabri'nin, Mecdîzâde Sabri Mehmed Efendi'nin kendisine armağan ettiği bir gazeli aktarması karışıklığa yol açabilir: o gazel Mecdîzâde'nindir ve Balcızâde ile ilgisi yoktur. Şiirleri bir gün ortaya çıkarsa, 1920'de ya da 1922'de ölmüş bir şairin metinleri olarak telif engeli taşımayacaktır.

Kronoloji

1283 (1866-67): Amasya'da Dârüsselâm Mahallesi'nde doğar.

1306 (1888-89): İstanbul'a gider, Emîr Buhârî Tekkesi'ne yerleşir.

1327 (1909-10): Babası Hacı Hâfız Halil Efendi ölür.

1328 (1910-11) ya da 1331 (1912-13): Emîr Buhârî Tekkesi şeyhi olur.

1330 (1911-12): Meclis-i Meşâyih üyeliğine girer.

1334: Tekke, cami ve çevresi yanar; Anadolu Hisarı'na taşınır.

Şaban 1338 (Nisan-Mayıs 1920) ya da 11 Ramazan 1340 (Mayıs 1922): Anadolu Hisarı'nda ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar