Özgün Metin

Vezin: Mefāʿilün feʿilātün mefāʿilün feʿilün

Marīẓ-i ʿaşḳına vaṣlındadır devā didiler
Bu remz ile ne ḥakīmāne nā-rehā didiler
Nedir bilinmedi merkūz-ı ḳaʿr-ı cānım olan
Gehī cünūn u gehī ʿaşḳ u geh hevā didiler
Girīz-gāh araridim zülf-i fitne-cūyundan
O fitnekāra yine çare ilticā didiler
Ramak-reyin-i ḥayātım henūz mehcūrum
Zemān-ı vuṣlatı ṣordum biraz daha didiler

Günümüz Türkçesiyle

1. Aşkının hastasına "Deva vuslatındadır" dediler; bu işaretle ne bilgece, (ama) kurtuluşu olmayan bir söz söylediler. (İkinci mısraın sonu kesin anlaşılmıyor.)

2. Canımın dibine gömülü olanın ne olduğu anlaşılamadı; kimi zaman delilik, kimi zaman aşk, kimi zaman heves dediler.

3. Fitne arayan zülfünden kaçacak bir yer arardım; "Çare yine o fitneciye sığınmaktır" dediler.

4. Hayatımın son nefesindeyim, hâlâ ayrı düşmüşüm; kavuşma zamanını sordum, "Biraz daha" dediler.

Edebî ve Tarihî Yorum

Dört beyitlik bu kısa gazel, Adıyahşi'nin tezinde "nâ-tamâm gazel" diye anılan türdendir: beşten az beyitli, mahlası bulunmayan gazel. Redif "didiler", yani "dediler", şiiri bir dedikodu korosuna çevirir. Âşık her derdini sorar, her seferinde cevap başkalarının ağzından gelir ve hiçbiri işe yaramaz.

Birinci beyitte hekimler gibi konuşan kişiler, aşk hastasına devanın vuslatta olduğunu söyler; söz doğrudur ama kurtuluş getirmez, çünkü vuslatın kendisi ulaşılmazdır. İkinci beyit âşığın hâline konan teşhisleri sıralar: delilik, aşk, heves. Üçüncü beyit eski bir mazmunu ince bir paradoksla kullanır. Âşık sevgilinin fitneci zülfünden kaçmak ister; ona verilen öğüt yine o fitneciye sığınmaktır. Zülüften kaçmanın tek yolu zülfün kendisidir.

Son beyit gazelin en acı ve en sade yeridir. Âşık son nefesindedir, kavuşma zamanını sorar ve cevap iki kelimedir: "biraz daha." Gündelik dilden alınmış bu kısa cevap, şiirin bütün süslü terkiplerinden sonra bir anda konuşma diline iner ve gazeli bu ani düşüşle bitirir. Gazelin tamamlanmadan bırakılmış hâli de bu yarım kalmışlığa uygun düşer.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 37-38 (şiir no. 26; yazma vr. 10a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
  • Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 7. http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf

Çevrimiçi kaynaklar