Özgün Metin

Vezin: Feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün

Açmayan rūḥdaki aṣl-ı muḥabbet gözini
Bu ṣuver-gāh-ı fenānıñ göremez iç yüzini
Ḥis ile nuṭḳ ideniñ olsa ne rütbe eblaġ
Almaz erbāb-ı naẓar gūş-ı ḳabūle sözini
Zāde-i rūḥ-ı kerīm olmalıdır nuṭḳ-ı necīb
Ṭutmam aġūş-ı nevāzişde sözüño gözini
Cevher-i nāṭıḳaya ṭabʿ-ı beşerdir maʿden
İder ıẓhār kişi kendi söziyle özini
Nūrlar yaġdırır āfāḳa sivādır ḳamu
Şāʿir-i muʿciz ider şebde ʿayān gündüzini
Cūdiyā biz çıḳalım tā süḫanıñ zirvesine
Ehline terk idelim sözde zemīniñ düzini

Günümüz Türkçesiyle

1. Ruhtaki sevginin aslının gözünü açmayan kişi, suretlerle dolu bu fani yerin iç yüzünü göremez.

2. Yalnız duyuyla konuşan ne kadar beliğ olsa da, nazar ehli onun sözünü kabul kulağıyla almaz.

3. Soylu söz, cömert bir ruhun çocuğu olmalıdır; (öyle olmayan) sözün gözünü okşayış kucağına almam (mısra tam açık değildir).

4. Konuşan cevherin (aklın) madeni insan tabiatıdır; kişi kendi sözüyle özünü açığa vurur.

5. (Gece) nurlar yağdırır, bütün ufuklar karadır; mucizeli şair geceleyin gündüzünü apaçık gösterir.

6. Ey Cûdî, biz sözün zirvesine çıkalım; sözün düz yerini ehline bırakalım.

Edebî ve Tarihî Yorum

Divanın söz ve şiir üzerine düşündüğü bu gazelde Cûdî işe görmenin şartıyla başlar: ruhtaki sevginin gözü açılmadıkça bu fani dünyanın iç yüzü görülmez. İkinci beyit aynı ölçüyü söze uygular: yalnız duyulara dayanan konuşma ne kadar beliğ olsa da nazar ehli onu kabul etmez. Söz, kaynağı olan ruhun değerini taşır; soylu söz cömert bir ruhtan doğar.

Dördüncü beyit, eski mantık ve ahlak kitaplarının "nâtık", konuşan varlık tanımına dayanır: insanın konuşma gücü bir cevherdir ve madeni insan tabiatıdır; herkes sözüyle özünü ele verir. "Söz" ile "öz" arasındaki ses yakınlığı bu fikri Türkçenin kendi diliyle pekiştirir. Makta beyti, divanın şiir anlayışına uygun bir davettir: sözün zirvesine çıkmak, düz ve kolay olanı başkalarına bırakmak. Üçüncü beytin ikinci mısraına kesin bir anlam bulunamadı ve çeviri bunu açıkça söyler.

Kaynakça

  • Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 50 (şiir no. 205; yazma vr. 55b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf

Çevrimiçi kaynaklar