Özgün Metin

Vezin: Feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün

Cümlesi maḥrem ü meʾnūs babam, annemdir
Diyemem dehrde bir ẕerreye bīgānemdir
O ḳadar ṭabʿıma uyġun bu bisāṭ-ı tertīb
Ẕevḳimiñ ṣanki binā itdigi kāşānemdir
İki dünyayı baña eylemiş Allāh temlīk
Bu medār-ı ḥarekātım, o sükūn ḫānemdir
Bu feżāya çıḳışım ṣayd-ı kemāl itmek içün
Ḫāḳ u eflāk u kevākib ṭuzaġım, dānemdir
Dehri tenvīr iden efkārıma cemʿ olmuşlar
Encüm-i çarḫ-ı berīñ, bir süri pervānemdir
Meclis-i ʿālemi sīrāb-ı füyūż eylemege
Ḳadeh-i mihr-i münevver ṭolu peymānemdir
Ṣuver-i ḥādiŝe-i fikr ü ḫayālimdir hep
Cūdiyā her ne görürseñ benim efsānemdir

Günümüz Türkçesiyle

1. Hepsi mahrem ve tanıdık; babam, annemdir; dünyada bir zerrenin bana yabancı olduğunu söyleyemem.

2. Bu düzen yaygısı tabiatıma o kadar uygun ki sanki zevkimin kurduğu bir köşktür.

3. Allah iki dünyayı da bana mülk olarak vermiş; bu, hareketlerimin ekseni; o, sükûn evimdir.

4. Bu boşluğa çıkışım kemali avlamak içindir; toprak, gökler ve yıldızlar benim tuzağım, yemimdir.

5. En yüce feleğin yıldızları, dünyayı aydınlatan düşüncelerime toplanmış; onlar bir sürü pervanemdir.

6. Âlemin meclisini feyizlerle kandırmak için parlak güneş kadehi benim dolu ölçeğimdir.

7. Hepsi düşüncemin ve hayalimin sonradan olmuş suretleridir; ey Cûdî, ne görürsen benim efsanemdir.

Edebî ve Tarihî Yorum

"Şatahât", tasavvufta vecd hâlinde söylenen ve zâhiri aşan sözlerin adıdır; Bâyezîd-i Bistâmî ve Hallâc gibi sûfîlerin bu tür sözleri hem hayranlık hem tartışma konusu olmuştur. Cûdî bu başlıkla kendi "şath"larını bir gazel hâlinde yazar ve şiirin dili bilerek ölçüyü zorlar. Kâinattaki her şey şaire tanıdıktır, anası babasıdır; bu düzen onun zevkinin kurduğu bir köşk gibidir; Allah iki dünyayı ona mülk olarak vermiştir.

Dördüncü beyitten itibaren benlik giderek büyür: toprak, gökler ve yıldızlar şairin kemali avlamak için kurduğu tuzaktır; en yüce feleğin yıldızları düşüncelerinin etrafında dönen pervanelerdir; güneş, âlemin meclisine feyiz dağıttığı kadehtir. Makta beyti bütün bu sözleri bir hükme bağlar: "Ne görürsen benim efsanemdir." Bu, varlığın bir ayna olduğunu ve insanın her şeyde kendi iç dünyasının suretini gördüğünü söyleyen vahdet düşüncesinin vecdli bir ifadesidir. Başlığın kendisi okura bir uyarı da verir: bu sözler zâhirleriyle değil, söylendikleri hâl ile anlaşılmalıdır. Tasavvufun bozulmuş hâlini sert bir dille eleştiren aynı şair, şathiyeyi bilinçle seçilmiş bir şiir türü olarak kullanır.

Kaynakça

  • Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 67-68 (şiir no. 221; yazma vr. 62a-62b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf

Çevrimiçi kaynaklar