Özgün Metin

Vezin: Feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün

Nigeh-i mestiniñ āhū gibi perverdesi var
Ġamze-i şūḫunuñ ammā nice rem-gerdesi var
Ṭaranırken ruḫ-ı ṭābendesin örter giysū
Nitekim ẓulmet-i şebden güneşiñ perdesi var
Peyker-i dilberi ezhār-ı mehāsin demeti
Sünbülü, Nergisi yanlarda birer verdesi var
Ḳays u ferhād olamaz ʿaşḳda hem-renk-i emel
Güzeliñ sādesi, şīrīni, siyeh-çerdesi var
Dil-nevāz olduġı dillerde gezer cānānıñ
Cūdiyā ḥalbuki biñlerce dil-āzürdesi var

Günümüz Türkçesiyle

1. Sarhoş bakışının ceylan gibi bir büyütülmüşlüğü var; ama şuh gamzesinin nice ürkütüp kaçırdığı var.

2. Taranırken saçlar parlayan yanağını örter; tıpkı güneşin gece karanlığından bir perdesi olduğu gibi.

3. Sevgilinin endamı güzellik çiçeklerinden bir demettir; sümbülü, nergisi, yanlarda birer gülü var.

4. Kays ve Ferhat aşkta emel bakımından aynı renkten olamaz; güzelin sadesi, Şirin'i, esmeri var.

5. Sevgilinin gönül okşadığı dillerde dolaşır; ey Cûdî, hâlbuki binlerce gönlü incinmişi var.

Edebî ve Tarihî Yorum

Her beyitte bir karşıtlık: klasik aşk şiirinin bilinen malzemesi bu gazelde böyle işlenir. İlk beyitte sevgilinin bakışı evcilleşmiş bir ceylan gibidir, ama gamzesi nicesini ürkütüp kaçırır. İkinci beyitte taranan saçlar yanağı örter, tıpkı gecenin güneşe perde olması gibi. Üçüncü beyit sevgilinin bedenini bir çiçek demeti olarak görür: saç sümbül, göz nergis, yanaklar birer güldür.

Dördüncü beyit en esprili olanıdır: Mecnun'un (Kays) ve Ferhat'ın aşkları birbirine benzemez, çünkü güzelin de türleri vardır: sadesi, "şîrîn"i ve esmeri. "Şîrîn" kelimesi hem tatlı anlamına gelir hem Ferhat'ın sevgilisi Şirin'in adıdır; "siyeh-çerde", esmer kelimesi ise Leylâ'nın adıyla çağrışan karalığı hatırlatır. Böylece her âşığın kendi güzelini bulduğu söylenir. Makta beyti bir ironiyle biter: herkes sevgilinin gönül okşadığını söyler, oysa onun binlerce gönlü incinmişi vardır.

Kaynakça

  • Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 83 (şiir no. 232; yazma vr. 68a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf

Çevrimiçi kaynaklar