Özgün Metin

Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlü feʿūlün

Envār-ı ezel ḳalbime itdikçe tehācüm
Bir şems olur eṭrāfıma neşr eylerim encüm
Ḥāmil olamaz kevkebemi ṭārem-i çārüm
Taḥdīd idemez dāʾiremi ḳubbe-i pencüm
Bir merkez-i feyyāż, ḳarār-gāh-ı ḳadīmim
Āyīne ṭutar pertevime on iki burcum
Bir devḥayım envār-ı bahārım şu kevākib
Ḫurşīd-i zerīn portaḳalım, māh-ı turuncum
Bir nāṭıḳadan münşaʿib olmuş iken insān
Cūdī ne içün itmedeler böyle tecemcüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Ezelin nurları kalbime üşüştükçe bir güneş olurum, çevreme yıldızlar saçarım.

2. Dördüncü kat gök yıldızımı taşıyamaz; beşinci kubbe dairemi sınırlayamaz.

3. Ben feyiz saçan bir merkez, ezelî bir karargâhım; on iki burcum ışığıma ayna tutar.

4. Ben bir ağacım, şu yıldızlar bahar çiçeklerim; altın güneş portakalım, ay turuncumdur.

5. İnsan tek bir konuşan nefisten dallanmışken, ey Cûdî, niçin böyle (birbirinden ayrı) cisimlere bürünüyorlar? (mısra tam açık değildir)

Edebî ve Tarihî Yorum

Vecd hâlindeki benlik kendini kozmik bir merkez olarak görür; divanda ikinci kez "Şatahât" başlığını taşıyan gazel bu görüşü anlatır. İlk beyitte ezelin nurları kalbe üşüştükçe şair bir güneş olur ve çevresine yıldızlar saçar. İkinci beyit eski astronominin felek düzenini kullanır: güneşin bulunduğu dördüncü kat gök onun yıldızını taşıyamaz, beşinci kubbe dairesini sınırlayamaz. Üçüncü beyitte on iki burç onun ışığına ayna tutar.

Dördüncü beyit bu kozmik benliği bir bahar ağacına benzetir ve şiirin en sevimli imgesini taşır: yıldızlar ağacın bahar çiçekleri, altın güneş portakalı, ay ise turuncudur. Son beyit vecd dilinden bir düşünceye döner: insanlık tek bir "nâtıka"dan, konuşan nefisten dallanmıştır; o hâlde neden bu kadar ayrı bedenlere bürünür? Bu soru, bir önceki "Şatahât" gazelinde olduğu gibi, şath dilinin ardında birlik düşüncesinin yattığını gösterir. Son mısraın son kelimesi tam çözülemedi; soru bu yüzden ihtiyatla çevrildi.

Kaynakça

  • Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 123 (şiir no. 278; yazma vr. 82a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf

Çevrimiçi kaynaklar