Özgün Metin

Envarını hüda aksi ukuru beşer eyler
Ol nur ile efkarı beşer kesbi fer eyler.
Efkarından azaya sirayet eder ol nur
Ef'alı beşer namına arzı suver eyler.
İnsanda ne mümki buluna kudreti icad
İnsanda eserdir nice halkı eser eyler.
Bir sun'ını bir sun'ı ile tenvir ede allah
Zerratı tutar cem ile şemsi kamer eyler.
Mezc eyler iki zehri yapar mai lezizi
Sam yelleri hurmaları şehdü şeker eyler.
Hak nimeti, hak sanatı tadada gelür mü
CUDİ ne bilirsün yedi kudret neler eyler.

Günümüz Türkçesiyle

1. İnsan akılları Allah'ın nurlarını yansıtır; o nur ile insan düşünceleri parlaklık kazanır.

2. O nur düşüncelerden organlara geçer; insanın fiilleri adı altında suretler gösterir.

3. İnsanda yaratma gücünün bulunması ne mümkün! İnsan, nice eser yaratsa da kendisi bir eserdir.

4. Allah bir sanatını başka bir sanatıyla aydınlatır; zerreleri toplayıp güneş ve ay yapar.

5. İki zehri karıştırır, tatlı su yapar; sam yelleri hurmaları bal ve şeker eder.

6. Hakkın nimeti, Hakkın sanatı sayıya gelir mi? Ey Cûdî, kudret elinin neler yaptığını ne bilirsin!

Edebî ve Tarihî Yorum

İnsan aklı ve emeği Allah'ın nurundan bir yansımadır; gazel bu fikri beyit beyit işler. İlk iki beyit nurun yolculuğunu izler: Allah'ın nurları insan akıllarına yansır, akıldan düşüncelere, düşüncelerden organlara geçer ve sonunda insanın fiilleri olarak görünür. Üçüncü beyit bundan bir sınır çıkarır: insan nice eser yaratsa da yaratma gücü onda değildir; kendisi de bir eserdir. Bu, kelâmın insanın fiillerinin yaratılışına dair tartışmasının şiirdeki sade bir özetidir.

Beşinci beyit divanın bilimle ilgilenen yanını yeniden gösterir: Allah iki zehri karıştırıp tatlı su yapar. Tek başına yakıcı ve tehlikeli sayılabilecek iki gazın birleşerek suyu oluşturduğu bilgisi, şairin bu imgesinin arkasında olabilir; aynı beyit çölün kavurucu sam yellerinin hurmaları olgunlaştırıp bal ve şekere çevirdiğini söyler. Böylece en zararlı görünen şeylerden en tatlı nimetlerin doğduğu gösterilir. Son söz hayretindir: Allah'ın nimeti ve sanatı sayılamaz.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 180, 188-189 (Ekler, şiir no. 12). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar