Özgün Metin
Vezin: Tavîl (tezde vezin verilmemiştir)
وما ادم بالخلق والفعل واحدا
ولکن اذا جرتبه فهو اثنان
کریم جمیل کامل العقل و النهی
لیئم بحیث انه غیر انسان
Bu sayfa için yapılan Latin harfli okuma:
Ve mâ Âdemun bi'l-halki ve'l-fiʿli vâhiden
Ve lâkin izâ carrabtehû fe-huve'snâni
Kerîmun cemîlun kâmilu'l-ʿakli ve'n-nuhâ
Leʾîmun bi-haysu ennehû gayru insâni
Günümüz Türkçesiyle
1. Âdem, yaratılış ve fiil bakımından tek değildir; onu denediğin zaman (görürsün ki) o ikidir:
2. (Biri) cömert, güzel, aklı ve anlayışı kâmil; (öbürü) insan olmayacak derecede alçak.
Edebî ve Tarihî Yorum
Divanda bu iki beytin hemen önünde, "Ebu'l-Alâ'nın" başlığıyla Arap şairi ve düşünürü Ebu'l-Alâ el-Maarrî'den (ö. 1057) bir beyit yer alır: "Âdem akıl mezhebine göre tek değildir; kıyas edildiğinde Âdemler vardır." Maarrî'nin bu sözü, insanlığın tek bir Âdem'den değil, birbirini izleyen pek çok Âdem'den geldiği yolundaki tartışmalı düşüncesine işaret eder. Cûdî, "Tanzîri" başlığıyla aynı vezin ve aynı söyleyiş kalıbıyla buna bir nazire yazar.
Nazire, Maarrî'nin kozmolojik iddiasını ahlakî bir gözleme çevirir. Âdem tek değildir, ama sebep zaman içinde birbirini izleyen Âdemler değildir: insanı denediğinde onun iki olduğunu görürsün. Biri cömert, güzel ve aklı kâmil; öbürü insanlık sınırının altına düşecek kadar alçak. Böylece şair, felsefi bir tartışmayı herkesin gündelik tecrübesinde sınayabileceği bir hükme bağlar. Divanda hemen ardından gelen Türkçe kıt'a, aynı düşünceyi "Ebu'l-beşer" ve "Ebu'ş-şer" kelime oyunuyla bir hikâyeye dönüştürür. Tezde iki beyit yalnız Arap harfleriyle verilmiştir; Latin harfli okuma bize aittir.
Kaynakça
- Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 32 (şiir no. 188; yazma vr. 47b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
