Özgün Metin

Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlün faʿ ve Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlü feʿūl

Ādem yaradılmış ü çamur artmışdı
Olmaḳda idi ṭīn-i ṭeʿaffün-āver
Allāha ricā itdi melekler: Yā Rab
Bundan da yarat bārī bir insān diger
Ḫalḳ itdi Ḫudā andan ikinci şaḫṣı
"Bā" yoḳdı ola tāc-ı kerāmet bir ser
Öz ṭıynetine nisbet ile dinmekde
Evvelki "Ebu'l-beşer" ikinci "bü'ş-şer"
Şeklen müteşābih görinür neslleri
Efʿāl ile aḫlāḳ iledir farḳı meger

Günümüz Türkçesiyle

1. Âdem yaratılmış ve çamur artmıştı; (artan) çamur kokuşmaya yüz tutmuştu.

2. Melekler Allah'a yalvardı: "Ya Rab, bari bundan da başka bir insan yarat."

3. Allah ondan ikinci şahsı yarattı; (ama) bir baş olarak keramet tacı olacak "b" harfi kalmamıştı.

4. Kendi mayalarına nispetle, birinciye "Ebu'l-beşer" (insanlığın babası), ikinciye "bü'ş-şer" (şerrin babası) denir.

5. Nesilleri şekilce birbirine benzer görünür; farkları meğer fiil ve ahlak iledir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Başlığı "Türkçe tahyîl ve nazmı", yani aynı düşüncenin Türkçe hayal edilişi ve şiire dökülüşü olan bu kıt'a, bir önceki Arapça nazirenin "insan ikidir" hükmünü küçük bir yaratılış hikâyesine çevirir. Hikâye uydurmadır ve şakacıdır: Âdem yaratıldıktan sonra çamur artmış ve kokuşmaya başlamıştır; melekler boşa gitmesin diye bundan da bir insan yaratılmasını isterler.

Şiirin bütün nüktesi üçüncü ve dördüncü beyitlerdedir. Âdem'in lakabı "Ebu'l-beşer", insanlığın babasıdır. İkinci şahsa sıra geldiğinde başına konacak "b" harfi kalmamıştır; "beşer" kelimesinden "b" düşünce geriye "şer" kalır ve ikinci şahıs "Ebu'ş-şer", şerrin babası olur. Arap harfli yazıda "be" harfinin başta durması, onun bir "tac-ı keramet", bir onur tacı gibi düşünülmesini sağlar. Son beyit hükmü verir: iki neslin çocukları şekilce birbirine benzer, fark yalnızca fiillerde ve ahlaktadır. Böylece Maarrî'den başlayan üç halkalı zincir, Arapça bir felsefe beytinden Türkçe bir nükteye kadar uzanır.

Kaynakça

  • Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 33 (şiir no. 189; yazma vr. 47b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf

Çevrimiçi kaynaklar