Özgün Metin
Vezin: Mefʿūlü fāʿilātü mefāʿīlü fāʿilün
در مبدأ وجود ندانم چمسان شدم
ارینستی چه شدکه بهستی رسان شدم
بس فکر کردم اگلامدم سر و حکمتن
من صد هزار شکله کیروب این و آن شدم
در بحر موجه کشتم ازان پس نجار اولوب
چیقدم جباله بر سر آنها دومان شدم
برف و تکرک اولوب یره دوشدم تکرلنوب
که قطره قطره بر سر عام یاغان شدم
در قعرآب کاه نشمستم صدف شدم
درآمدم وقرطۀ کوش زنان شدم
انداختندکاه بکلجان که کابکم
کاهی قماش انفس و زیب دکان شدم
سربر زمین زدم،جووکندم،چمن شدم
در آسیاب کشتم و در سفره نان شدم
کردم کذر زحلقۀ حلقوم مرد و زن
محبس نشین معدۀ پیروجوان شدم
کفتذ لاشه در دل مقبر کزاشتذ
ممکن نشد نشسته ازابخاروان شدم
بر تاختم تبخت هوا بوسه هازدم
بر چهرۀ بنات نبات اهشان شدم
لطفم نمود باغ،درآغوش خود کشید
چیزی دکر شدم، بر هر بوستان شدم
آلوشدم، لکل شدم، انکورو سیب هم
کاهی پیاز و کندنی و بادلجان شدم
کشتم خروش وزاغ و زغن، ماکیان شدم
زنبور و نسر طائر و باز پران شدم
کرک آمدم غنیمت اغنام برده ام
که کوسفند وبرۀ شیرین دهان شدم
شیرآمدم زبنیئ من کربه اوفتاد
در مطبخ فقیر و توانکر صیچان شدم
پالان زدند و زین و سمر هم نهاده اند
بر پشست من،چو اشترواسب دوان شدم
درآمدم بکا لبدی هم بدر شدم
در ممکنات سرسرئ بی مکان شدم
من بو دم دشما شدم آخر شوم هم او
ازبودنم ببودن دیکر روان شدم
هر صورتی که نقش هیولای من شده
از منت منی بر هیدم بران شدم
آدم شدم بجنت عرفان بز یستم
کر دم کناه و لطمه خور امتحان شدم
حوا شدم که قابلۀ حبل هابلم
آبستن شقا و سعادت همان شدم
عابد شدمبجبهۀ من نقش بو ریا
رندآمدم نسبک ملامت نشان شدم
بر قلۀ کینسه کهی در درافغان
که بر مناره نغمۀ بانک اذان شدم
افتادم و نهان شدم اندرچه خمول
که بر زبان عالمیان داستان شدم
در بحر بی سکون وجود آن منم چوموج
که شورم افتاد و که اندر امان شدم
آمد وجود، باد هوا،هم ببادرفت
آخر نه سودکردم و نه در زیان شدم
القصه: من بعام اعیان عیان شدم
پیوسته همچنین شدم و همچنان شدم
چیزی نمانداز عرض و جوهر وجود
الا مراشد آینه دروی عیان شدم
از قید مشکلات ینا سوده ام دمی
فریاد ازین جود که بیزار جان شدم
اکنون بشکل آرمی یم چون شوم روان
فردا ندا نحم که چنین یا چنان شدم
اول بنود،فکر تناسخ، پش آن شدم
از صلب وهم، زادۀ هند و شان شدم
شیر کمان فلسفه خوردم، جوان شدم
بر خاستم زهند و رواندر جهان شدم
ایران زمین هم ازکندر مننشدرها
در تکیه هاومدرسه ها میهان شدم
در مجلس که بحث من افتاد در میان
از طبع هرکسی بنمودم، بیان شدم
نام مرا چو راز طریقت نهاده اند
از مرشدی به چیر دکر ارمغان شدم
پنداشتند سر تصوف مراز وهم
بوسه نواز جهرۀ هر بد کمان شدم
هم آمدم بروم و کرامت فروختم
درکاهها کشادم و قطب زمان شدم
اغرب که من زقالب خوددر کذاشتم
حالا مزار محترم زائران شدم
پرسیدم از زمین که چه شد سرکذشت تو؟
کفتا که: من چوذات شما هیچ دان شدم
بشنیده ام که مادر من آفتاب بود
زادم زآن برادر سیار کان شدم
مادر نموده یکتنهدر عالم ظهور
پنهان شدم چو همکنان اندر میان شدم
بو دم اثیر منتضح اندر ته فضا
باریکتر زوهم و سراب یبان شدم
کشتم لهیب نائره و قرص آتشین
بیرون زحد دائرۀ آسمان شدم
سیارۀ پسین که اورا پنتنست نام
تبخالۀ لبم شده من پیش ازان شدم
سیالۀ شدم متمیع مس مذاب
انکینحتم شراره شراره جهان شدم
برهم شدم زجاذبۀ مرکزم همان
سفیتدم از کثافت خوداستوان شدم
اعصار بی شمار کذشت این قشور سخت
بستم، فسردم این کرۀ خاکدان شدم
دردل بسوزدآنش دوزخنشان هنوز
بر پو ستینم ارچه بطوفان عیان شدم
بس رعشه ها وزلزله هابر نموده ام
کاه ازتفم جزیر و کوه دمان شدم
این طورها قرین ظنون فنون شده
پندار اقدمن پسین راکمان شدم
انصاف دادم آنچه زمین کفت، مستقیم
من ازر کیک و هم خود افسانه ضوان شدم
جودی بدین بدیعه که کفتیتراسزد
کفتن که من بپایۀ سعدی رسان شدم
Latin harfleriyle okunuşu (okuma bizimdir):
Der mebde-i vücûd nedânem çesân şodem
Ez nîstî çe şod ki be-hestî resân şodem
Bes fikr kerdem añlamadım sırr u hikmeten
Men sad hezâr şekle girüp în ü ân şodem
Der bahr mevce gaştem, ez-ân pes buhâr olup
Çıkdım cibâle, ber ser-i ânhâ dumân şodem
Berf ü tegerg olup yere düşdüm tekerlenüp
Geh katre katre ber ser-i ʿâlem yağan şodem
Der kaʿr-ı âb gâh nişestem, sadef şodem
Dürr âmedem ü kurṭa-i gûş-ı zenân şodem
Endâhtend gâh [?]
Gâhî kumâş-ı enfes ü zîb-i dükân şodem
Ser ber zemîn zedem, cev ü gendüm, çemen şodem
Der âsyâb gaştem ü der sofre nân şodem
Kerdem güzer zi halka-i hulkûm-ı merd ü zen
Mahbes-nişîn-i maʿide-i pîr ü civân şodem
Goftend lâşe, der dil-i makber güzâştend
Mümkin neşod nişeste, ez-ân buhâr-ı revân şodem
Ber tâhtem be-taht-ı hevâ, bûsehâ zedem
Ber çihre-i benât-ı nebât [?] şodem
Lutfem nümûd bâğ, der âğûş-ı hod keşîd
Çîzî diger şodem, ber-i her bûstân şodem
Âlû şodem, [?] şodem, engûr u sîb hem
Gâhî piyâz u gendenâ vü bâdincân şodem
Gaştem horûs u zâğ u zağan, mâkiyân şodem
Zenbûr u nesr-i tâʾir ü bâz-ı perrân şodem
Gürg âmedem, ganîmet-i ağnâm burde-em
Geh gûsfend ü berre-i şîrîn-dehân şodem
Şîr âmedem, zi bînî-i men gürbe uftâd
Der matbah-ı fakîr ü tüvânger sıçan şodem
Pâlân zedend ü zîn ü [?] hem nihâde-end
Ber püşt-i men, çü üştür ü esb devân şodem
Der âmedem be-kâlıbî, hem be-der şodem
Der mümkinât serserî-i bî-mekân şodem
Men bûdem ü şümâ şodem, âhir şevem hem û
Ez bûdenem be-bûden-i dîger revân şodem
Her sûretî ki nakş-ı heyûlâ-yı men şode
Ez minnet-i menî [?] şodem
Âdem şodem, be-cennet-i ʿirfân be-zîstem
Kerdem günâh u latme-hor-ı imtihân şodem
Havvâ şodem ki kâbile-i habl-ı Hâbilem
Âbisten-i şekâ vü saʿâdet hemân şodem
ʿÂbid şodem, be-cebhe-i men nakş-ı bûryâ
Rind âmedem, be-sebk-i melâmet nişân şodem
Ber kulle-i kenîse gehî [?]
Geh ber menâre nağme-i bâng-ı ezân şodem
Uftâdem ü nihân şodem ender çeh-i humûl
Geh ber zebân-ı ʿâlemiyân dâstân şodem
Der bahr-ı bî-sükûn-ı vücûd ân menem çü mevc
Geh şûrem uftâd u geh ender emân şodem
Âmed vücûd, bâd-ı hevâ, hem be-bâd reft
Âhir ne sûd kerdem ü ne der ziyân şodem
El-kıssa men be-ʿâlem-i aʿyân ʿayân şodem
Peyveste hem-çünîn şodem ü hem-çünân şodem
Çîzî nemând ez ʿaraz u cevher-i vücûd
İllâ merâ şod âyîne, der vey ʿayân şodem
Ez kayd-ı müşkilât neyâsûde-em demî
Feryâd ez în vücûd ki bîzâr-ı cân şodem
Aknûn be-şekl-i âdemî-yem, çün şevem revân
Ferdâ nedânem ki çünîn yâ çünân şodem
Evvel nebûd fikr-i tenâsüh, pes ân şodem
Ez sulb-i vehm zâde-i Hindûstân şodem
Şîr-i gümân-ı felsefe hordem, civân şodem
Ber-hâstem zi Hind ü revân der cihân şodem
Îrân-zemîn hem ez güzer-i men neşod rehâ
Der tekyehâ vü medresehâ mihmân şodem
Der meclisî ki bahs-i men uftâd der miyân
Ez tabʿ-ı her kesî be-nümûdem, beyân şodem
Nâm-ı merâ çü râz-ı tarîkat nihâde-end
Ez mürşidî be-pîr-i diger armağân şodem
Pendâştend sırr-ı tasavvuf merâ zi vehm
Bûse-nevâz-ı çihre-i her bed-gümân şodem
Hem âmedem be-Rûm u kerâmet ferûhtem
Dergâhhâ güşâdem ü kutb-ı zamân şodem
Ağreb ki men zi kâlıb-ı hod der-güzâştem
Hâlâ mezâr-ı muhterem-i zâʾirân şodem
Pürsîdem ez zemîn ki çe şod sergüzeşt-i tû
Goftâ ki men çü zât-ı şümâ hîç-dân şodem
Beşnîde-em ki mâder-i men âftâb bûd
Zâdem zi ân, birâder-i seyyâregân şodem
Mâder nümûde yek-tene der ʿâlem-i zuhûr
Pinhân şodem çü hem-genân ender miyân şodem
Bûdem esîr-i münteşir ender te-i fezâ
Bârîktar zi vehm ü serâb-ı beyâbân şodem
Gaştem lehîb-i nâʾire vü kurs-ı âteşîn
Bîrûn zi hadd-i dâʾire-i âsmân şodem
Seyyâre-i pesîn ki ûrâ Neptün est nâm
Tebhâle-i lebem şode, men pîş ez-ân şodem
Seyyâle şodem mütemeyyiʿ çü mis-i müzâb
Engîhtem şerâre, şerâre-cihân şodem
Ber-hem şodem zi câzibe-i merkezem hemân
[?] ez kesâfet-i hod üstüvân şodem
Aʿsâr-ı bî-şümâr güzeşt, în kuşûr-ı saht
Bestem, fesürdem, în küre-i hâkdân şodem
Der dil be-sûzed âteş-i dûzah-nişân henûz
Ber pûstînem erçi be-tûfân ʿayân şodem
Bes raʿşehâ vü zelzelehâ ber-nümûde-em
Gâh ez tefem cezîre vü kûh-ı demân şodem
În tavrhâ karîn-i zunûn-ı fünûn şode
Pendâr-ı akdemîn, pesîn râ gümân şodem
İnsâf dâdem ânçe zemîn goft müstakîm
Men ez rekîk-i vehm-i hod efsâne-hân şodem
Cûdî, bedîn bedîʿa ki goftî tu-râ sezed
Goften ki men be-pâye-i Saʿdî resân şodem
Günümüz Türkçesiyle
1. Varlığın başlangıcında nasıl oldum, bilmiyorum; yokluktan ne oldu da varlığa eriştim?
2. Çok düşündüm, sırrını ve hikmetini anlamadım; ben yüz bin şekle girip şu ve bu oldum.
3. Denizde dalga oldum, ondan sonra buhar olup dağlara çıktım, tepelerinde duman oldum.
4. Kar ve dolu olup yuvarlanarak yere düştüm; bazen damla damla dünyanın üstüne yağan oldum.
5. Bazen suyun dibine oturdum, sedef oldum; inci olup çıktım ve kadınların kulak küpesi oldum.
6. Bazen (okunamadı) ... attılar; bazen en ince kumaş ve dükkân süsü oldum.
7. Başımı toprağa vurdum, arpa ve buğday, çimen oldum; değirmende döndüm ve sofrada ekmek oldum.
8. Erkeğin ve kadının boğaz halkasından geçtim; yaşlının ve gencin midesinde mahpus oldum.
9. "Ölü" dediler, mezarın bağrına koydular; oturup kalmak mümkün olmadı, oradan akıp giden buhar oldum.
10. Havanın tahtına koştum, öpücükler kondurdum; bitki kızlarının (çiçeklerin) yüzünde ... oldum (son kelime belirsiz).
11. Bahçe bana lütfunu gösterdi, beni kucağına çekti; başka bir şey oldum, her bostanın meyvesi oldum.
12. Erik oldum, (okunamadı) oldum, üzüm ve elma da; bazen soğan, pırasa ve patlıcan oldum.
13. Horoz, karga ve çaylak oldum, tavuk oldum; arı, uçan kartal ve süzülen doğan oldum.
14. Kurt olup geldim, koyunları ganimet olarak götürdüm; bazen koyun ve tatlı ağızlı kuzu oldum.
15. Aslan olup geldim, burnumdan kedi düştü; yoksulun ve zenginin mutfağında sıçan oldum.
16. Sırtıma semer, eyer ve (okunamadı) da koydular; deve ve at gibi koşan oldum.
17. Bir kalıba girdim, (ondan) dışarı da çıktım; olabilen şeyler arasında yersiz yurtsuz bir serseri oldum.
18. Ben idim, siz oldum; sonunda o da olacağım; benim oluşumdan başka bir oluşa akıp gittim.
19. Benim ilk maddemin nakşı olan her suret, (ikinci mısra tam okunamadı) ...
20. Âdem oldum, irfan cennetinde yaşadım; günah işledim ve imtihanın tokadını yiyen oldum.
21. Havva oldum ki Hâbil'in gebeliğinin ebesiyim; aynı anda hem bedbahtlığa hem saadete gebe oldum.
22. Abid (zahit) oldum, alnımda hasırın izi; rint olarak geldim, melamet üslubunda nişan oldum.
23. Bazen kilisenin tepesinde (okunamadı) ...; bazen minarede ezan sesinin nağmesi oldum.
24. Düştüm ve unutulmuşluğun kuyusunda gizlendim; bazen de bütün âlemin dilinde destan oldum.
25. Varlığın durgunluk bilmeyen denizinde o dalga gibi olan benim; bazen fırtınaya düştüm, bazen güvene kavuştum.
26. Varlık geldi, havanın rüzgârı (gibi), rüzgârla da gitti; sonunda ne kâr ettim ne de zarara uğradım.
27. Kısacası, ben ayn'lar âleminde görünür oldum; durmadan böyle oldum, şöyle oldum.
28. Varlığın arazından ve cevherinden hiçbir şey kalmadı ki bana ayna olmasın, onda görünür olmayayım.
29. Güçlüklerin bağından bir an rahat yüzü görmedim; bu varlıktan feryat ki candan bezdim.
30. Şimdi insan şeklindeyim; gidince, yarın böyle mi oldum şöyle mi, bilmem.
31. Önce tenasüh düşüncesi yoktu, sonra o oldum; vehmin sulbünden Hindistan'ın çocuğu oldum.
32. Felsefenin zan sütünü içtim, genç oldum; Hint'ten kalktım ve dünyaya yayıldım.
33. İran toprağı da geçişimden kurtulamadı; tekkelerde ve medreselerde misafir oldum.
34. Benden bahsin açıldığı her mecliste, herkesin mizacına göre görünüp anlatılır oldum.
35. Adımı tarikatın sırrı koydular; bir mürşitten öbür pire armağan oldum.
36. Vehimden beni tasavvufun sırrı sandılar; her kötü zanlının yüzünü öpen oldum (mısraın anlamı tam açık değildir).
37. Rum'a da geldim ve keramet sattım; dergâhlar açtım ve zamanın kutbu oldum.
38. En tuhafı şu ki kendi kalıbımdan çıkıp gittim; şimdi ziyaretçilerin hürmet ettiği bir türbe oldum.
39. Yeryüzüne sordum: "Senin başından neler geçti?" Dedi ki: "Ben de sizin zatınız gibi hiçbir şey bilmeyen oldum."
40. "İşittim ki annem güneşmiş; ondan doğdum, gezegenlerin kardeşi oldum.
41. Annem görünüş âleminde tek başına göründü; ben, akranlarım arasına karışınca gizlendim.
42. Uzayın derinliğinde yayılmış bir esir idim; hayalden ve çöl serabından daha ince oldum.
43. Bir yangının alevi ve ateşten bir yuvarlak oldum; göğün dairesinin sınırı dışına çıktım.
44. Adı Neptün olan en son gezegen, dudağımın uçuğudur; ben ondan önce oldum.
45. Erimiş bakır gibi akışkan bir sıvı oldum; kıvılcım saçtım, kıvılcımlar dünyası oldum.
46. Merkezimin çekim gücüyle toplandım; (okunamadı) kendi yoğunluğumla sağlamlaştım.
47. Sayısız çağlar geçti; bu sert kabuğu bağladım, donup katılaştım, bu topraktan küre oldum.
48. Cehennemi andıran ateş hâlâ yüreğimde yanar; gerçi kabuğumun üstünde tufanlarla görünür oldum.
49. Nice titreme ve deprem gösterdim; bazen sıcaklığımdan ada ve duman tüten dağ oldum.
50. Bu evreler bilimlerin tahminlerine yoldaş olmuştur; eskilerin vehmi, sonrakiler için bir tahmin oldum."
51. Yerin dediğinin doğru olduğunu insafla kabul ettim; ben kendi vehmimin bayağılığından masal okuyan biri olmuşum.
52. Cûdî, söylediğin bu yeni ve şaşırtıcı şiirle "Ben Sa'dî'nin derecesine eriştim" demek sana yaraşır.
Edebî ve Tarihî Yorum
Türkçe bir başlık beyti, bu uzun Farsça manzumeyi divanda açar: "Bu hurafe nasıl Acem'den Rum'a geldiyse, benim nazmım da kendi diliyle kalemden geldi." Şair, tenasüh, yani ruh göçü inancını Fars dünyasından gelmiş bir hurafe sayar ve onu yine Farsça bir şiirle hicveder. Farsça ara başlık şiiri bir anlatıya bağlar: "Bir tenasühçünün şöyle dediğini işittim." Metin Farsçadır, ama "añlamadım", "girüp", "çıkdım", "yere düşdüm tekerlenüp", "yağan", "sıçan" gibi Türkçe kelime ve eklerle karışık bir mülemma havası taşır; bu karışım şiirin alaycı tonuna da hizmet eder.
Ruh göçünün kendi ağzından
İlk otuz beyitte konuşan, tenasühe inanan kişidir. Yokluktan varlığa nasıl geldiğini bilmediğini söyleyerek başlar ve "yüz bin şekle girdim" diyerek bir dönüşümler zinciri anlatır: deniz dalgası, buhar, dağ başında duman, kar ve dolu, yağmur, sedef, inci, kadın küpesi; sonra toprak, buğday, ekmek, insan midesi, ölü beden ve yine buhar. Ardından meyveler, sebzeler, kuşlar, kurt ile kuzu, aslan ile kedi, deve ile at gelir. On beşinci beyitteki "aslanın burnundan kedi düştü" sözü, Nuh'un gemisinde kedinin aslanın aksırığından yaratıldığını anlatan halk hikâyesine dayanır. Bu sıralama, tabiattaki madde dolaşımını ruh göçüyle karıştıran bir anlatıdır ve şair onu bilerek abartır. Sonra Âdem ile Havva, abid ile rint, kilise ile minare gelir; konuşan, varlıkla birlikte sürekli "böyle ve şöyle" olduğunu, ama sonunda ne kâr ne zarar ettiğini söyler.
Bir düşüncenin yolculuğu
Otuz birinci beyitten itibaren konuşanın kimliği değişir: artık sözü tenasüh düşüncesinin kendisi alır. "Vehmin sulbünden Hindistan'ın çocuğu oldum" der; felsefenin zan sütüyle büyüdüğünü, İran'a geçip tekke ve medreselere misafir olduğunu, tarikatın sırrı sayıldığını, sonunda Rum'a gelip keramet satan ve dergâh açan bir "zamanın kutbu" olduğunu anlatır. Bu bölüm, divanın tekke ve şeyh eleştirileriyle aynı sertliği taşır; bir fikrin Hindistan'dan Anadolu'ya uzanan yolculuğu, onun gittikçe bir ticarete ve türbe ziyaretine dönüşmesiyle biter.
Yerküre'nin cevabı
Otuz dokuzuncu beyitte şair yeryüzüne başından geçenleri sorar ve şiir bir anda modern bilimin anlatısına geçer. Dünya, annesinin güneş olduğunu, uzayda yayılmış ince bir maddeden alevli bir yuvarlağa, erimiş bakır gibi bir sıvıya, sonra merkezinin çekimiyle toplanıp kabuk bağlayan bir küreye dönüştüğünü anlatır. Bu, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyılda Kant ve Laplace'ın adıyla bilinen bulutsu hipotezinin şiirdeki karşılığıdır. 1846'da keşfedilen Neptün'ün "dudağımın uçuğu" diye anılması, şiirin güncel astronomi bilgisini takip eden bir kalemden çıktığını gösterir. Depremler, volkanlar ve adalar da bu jeolojik anlatının parçasıdır.
Elli birinci beyitte şair hükmünü verir: yerin söylediği doğrudur, kendisi ise vehmin bayağılığından bir masal okuyucusu olmuştur. Tenasühün sonsuz dönüşümleri ile yerkürenin ölçülebilir tarihi yan yana konunca birincisi hurafe, ikincisi bilgi olarak kalır. Makta beyti, Farsça yazılmış bu "bedî'a"nın, yeni ve şaşırtıcı sözün şaire Sa'dî'nin derecesine eriştiğini söyleme hakkı verdiğini şakayla ileri sürer. Tezde metin yalnızca Arap harfleriyle verilmiş ve dizgide bazı kelimeler bozulmuştur; Latin harfli okuma bize aittir, çözülemeyen yerler okuma ve çeviride açıkça işaretlenmiştir.
Kaynakça
- Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 28-32 (şiir no. 186; yazma vr. 46a-46b-47a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
