Özgün Metin

Vezin: Mefāʿilün feʿilātün mefāʿilün feʿilün

Yürekli Muṣṭafā ṭorlaḳ Kemāl bedrü'ddīn
Naṣıl ṭoparladı az vaḳt içinde çoḳ o bāş
Ḳızılbāş olmaġa toḫm atdılar bir ʿaṣr-evvel
Külāha ʿāşıḳ idi beyni boş olan her bāş
Bu nükteyi seçemez bizdeki müverriḫler
Şeh İsmaʿīli ṣanırlar viren bu mülke telāş
Şeh İsmaʿīl o toḫumuñ ḥaṣādına geldi
Ki gāv-rānd ki maḥṣūl-ḫored ege baş

Günümüz Türkçesiyle

1. Yürekli Mustafa, Torlak Kemal ve Bedreddin az zamanda o kadar başı nasıl topladı?

2. (Çünkü) bir asır önce Kızılbaş olmaya tohum attılar; beyni boş olan her baş külaha âşıktı.

3. Bizdeki tarihçiler bu nükteyi seçemez; bu ülkeye telaşı verenin Şah İsmail olduğunu sanırlar.

4. Şah İsmail o tohumun hasadına geldi; (son mısra Farsça bir atasözü gibidir ve tam okunamadı: "öküz sürer, mahsulü başkası yer" anlamında olabilir).

Edebî ve Tarihî Yorum

Önceki kıt'aların tartışması bu dört beyitte tarihe taşınır. İlk beyitte anılan üç isim, 1416'da Osmanlı Devleti'ne karşı çıkan büyük isyanın önderleridir: Şeyh Bedreddin ile müritleri Börklüce Mustafa ve Torlak Hu Kemal. Şair "Börklüce" adını "Yürekli" diye anar; bu bir yazım farkı ya da bilerek yapılmış bir söz oyunu olabilir. Soru şudur: bu adamlar kısa zamanda bu kadar çok taraftarı nasıl topladı?

Cevap şairin tarih yorumudur: Kızılbaşlığın tohumları bir asır önce atılmıştır ve Şah İsmail, on altıncı yüzyıl başında Anadolu'yu sarsan Safevî hareketiyle, bu tohumun ekicisi değil hasatçısıdır. "Bizdeki tarihçiler bu nükteyi seçemez" sözü, Cûdî'nin kendi döneminin tarih yazımını izlediğini ve ona bir itiraz getirdiğini gösterir. Bedreddin hareketi ile Safevî Kızılbaşlığı arasında kurulan bu doğrudan bağ, şairin polemik bakışına aittir ve tarihçiler arasında tartışmalıdır. Son mısra Farsça bir atasözü havası taşır; okunuşu çözülemediğinden çeviride yalnız olası anlamı verildi.

Kaynakça

  • Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 44 (şiir no. 198; yazma vr. 53b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf

Çevrimiçi kaynaklar