Özgün Metin

Vezin: Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün

Güneş ŝābit faḳaṭ emvāc içinde ʿaksi oynaḳdır
Meṭālib çoḳ gibi ẓāhirse de maṭlūb bir ḥaḳdır
Nigāhında meṭālib mevc uran ehl-i ṣafā olmaz
Aṣl-ı maṭlūbı temyīz eyleyen merd-i muvaffaḳdır
Ezeldir menbaʿ-ı feyyāżı bu seyl-i ḫurūşānıñ
Ebed-peyvestedir emvācı gerçi maḥve mülḥaḳdır
Ġazālī dir ki beş ḥis, ḥavż-ı rūḥa beş aḳar ırmaḳ
Ḥaḳāyıḳ ʿaks ider mi ol ṣuya maḥrūm-ı revnaḳdır

Günümüz Türkçesiyle

1. Güneş sabittir, fakat dalgalar içinde aksi oynaktır; amaçlar çok gibi görünse de aranan tek bir Hakk'tır.

2. Bakışında amaçlar dalgalanan kişi safa ehli olmaz; asıl aranılanı ayırt eden adam muvaffak olandır.

3. Bu coşkun selin feyiz saçan kaynağı ezeldir; dalgaları, yok olmaya bağlı olsa da ebede bitişiktir.

4. Gazzâlî der ki: Beş duyu, ruhun havuzuna akan beş ırmaktır; hakikatler o suya yansır mı? O, parıltıdan yoksundur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Su ve ışık, bu dört beyitte çokluk ile birlik arasındaki ilişkiyi anlatmaya yarar. Güneş tektir ve yerinde sabittir, ama dalgalı suda aksi oynar ve çoğalır; insanın amaçları da çok görünür, ama aranan tek bir Hakk'tır. İkinci beyit bundan bir ahlak çıkarır: bakışında amaçlar dalgalanan kişi huzura erişemez; başarılı olan, asıl aranılanı ayırt edebilendir.

Son beyit Gazzâlî'yi anar. Gazzâlî İhyâ'nın kalbin acayipliklerini anlatan bölümünde kalbi bir havuza benzetir: beş duyu bu havuza dışarıdan dolan ırmaklardır, ama havuzun dibinde kendi kaynağı vardır; o kaynağın berrak suyuna ulaşmak için dışarıdan gelen ırmakları kesmek ve havuzu bulanık sudan temizlemek gerekir. Cûdî bu benzetmeyi kısaltarak aktarır ve sorar: duyuların getirdiği bulanık suya hakikatler yansır mı? Cevap açıktır: o su parıltıdan yoksundur. Duyulara dayanan bilgiye karşı içsel bilgiyi savunmak, divanın başka şiirlerinde de dönülen bir düşüncedir.

Kaynakça

  • Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 109-110 (şiir no. 258; yazma vr. 77b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf

Çevrimiçi kaynaklar