Özgün Metin
Vezin: Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
Ḫudānıñ başḳa başḳa luṭfıdır aʿdād-ı istiʿdād
İder semʿ ü ṣadā, çeşm ü żiyā, şemm ü hevā peydā
Ne maʿnādır ki eyler niʿmetin tervīc-i niʿmetle
Ṭabīʿatda ġıdādan evvel eyler iştihā peydā
Günümüz Türkçesiyle
1. Kabiliyetlerin sayıca çeşitli oluşu, Allah'ın ayrı ayrı lütfudur; (bu lütuf) kulak ile sesi, göz ile ışığı, burun ile havayı (kokuyu) var eder.
2. Ne (ince) bir anlamdır ki nimetini nimetle değerli kılar; tabiatta gıdadan önce iştahı yaratır.
Edebî ve Tarihî Yorum
Yaratılıştaki karşılıklı uyum, bu kıt'anın konusudur. İlk beyitte her duyu, kendisine uygun bir nesneyle birlikte yaratılmıştır: kulak ile ses, göz ile ışık, burun ile koku. Kabiliyetlerin sayısı kadar lütuf vardır ve her biri kendi karşılığıyla tamamlanır. Bu, divanda tesadüfe karşı savunulan düzen düşüncesinin duyulardan alınmış somut bir örneğidir.
Düzenin en ince yanı ikinci beyitte görünür: Allah nimeti nimetle "tervîc" eder, değerli kılar; gıdadan önce iştahı yaratır. Yemek, ancak iştah varsa bir nimettir; iştah da yemekten önce verilmiştir. Bu beyit divanda bir kez daha görünür: Adıyahşi'nin tezindeki 183 numaralı gazelin son beyti hemen hemen aynıdır ve müstensih orada beytin "yukarıda bir kıt'aya ikinci beyit yapıldığını" not etmiştir. Bu not, divanın düzenlenişinde şairin ya da müstensihin tekrarlanan beyitleri fark edip işaretlediğini gösterir.
Kaynakça
- Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 125 (şiir no. 172; yazma vr. ). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
- Zeynep Adıyahşi, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [43b-87b], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 25 (şiir no. 183 ve 16. dipnot). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116831.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
