Özgün Metin

Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlün fa (fāʿ)

Pür-şiʿr ü heves ʿāşıḳ-ı ḫoş-ḫülyādır
Billūr gülüş ḫuẕ-ı hevā-peymādır
Hengām-ı semen-fām meserret demidir
Hem penpe emel tāze ḳıza īmādır
Maʿşūḳa ile çamlarıñ altında ṣafā
ʿÖrf-i deḳadānī de “yeşil ruʾyā”dır
Bir naġme-i şeffāf ḳızıñ ince sesi
Maʿnā-yı leb-ḥārr ṣıcaḳ ḥelvādır

Günümüz Türkçesiyle

1. (Bu,) şiirle ve hevesle dolu, hoş hülyalı bir âşıktır; "billur gülüş" havada gezinen bir zevktir.

2. "Yasemin renkli zaman" bir sevinç anıdır; "pembe emel" de taze kıza bir imadır.

3. Sevgiliyle çamların altında safa sürmek, dekadan örfünde "yeşil rüya"dır.

4. "Şeffaf bir nağme" kızın ince sesidir; "sıcak dudak"ın anlamı da sıcak helvadır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Dekadanlar İçin Bir Sözlük

Bu dört beyit ile hemen ardından gelen "Sûret-i Sahîha" birlikte okunmalıdır. İkisi de rubai vezninde yazılmıştır ve aynı tırnaklı ifadeleri açıklar: "billur gülüş", "hengâm-ı semen-fâm" (yasemin renkli zaman), "penbe emel" (pembe emel), "nağme-i şeffâf" (şeffaf nağme), "leb-i hârr" (sıcak dudak) ve "yeşil rüya". Bu ifadeler, 1890'ların sonunda Servet-i Fünûn çevresinin şiirinde görülen ve karşıtlarınca "dekadan" diye alaya alınan yeni söyleyişleri hatırlatır. Üçüncü beyitte Cûdî bu adı açıkça anar: "örf-i dekadânî", dekadan örfü.

Şiirin mizahı, bu süslü ve soyut tamlamaları gündelik, hatta bayağı anlamlara indirmesindedir. Pembe emel taze bir kıza imadır, sevgiliyle çamların altında oturmak "yeşil rüya" diye süslenir, şeffaf nağme kızın ince sesidir ve sıcak dudak sonunda sıcak bir helvaya dönüşür. Böylece yeni şiirin bulanık imgeleri, ardındaki sade isteklerle karşılaştırılır.

Bu tutum Cûdî'nin divanında bir çelişki gibi görünebilir; çünkü şair, Lamartine'den çeviri yapan, şiirlerine yeni başlıklar koyan ve telgraf, pul, şimendifer gibi yeni kelimeleri şiire sokan biridir. Ama "Latîfe" başlığı, hedefin yeniliğin kendisi olmadığını, belli bir üsluba takılan bir şaka yapıldığını gösterir. Divanın sonraki şiiri bu şakayı bir sözlüğe çevirerek sürdürür.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 91 (şiir no. 66; yazma vr. ). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar