Özgün Metin

Vezin: Feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün

Göriñiz pāki-i taḳvāsını zenbīlliniñ
Müsned-i şerʿide gūyā idi bir ʿarş-ı berīn
Heves-i nefse tenezzül mi ider ʿulviyyet
Hūve berrun mine’l-ebrāri lefī ʿillīyyīn
Seyr idüñ bir de ṣalīb ordusu yestehleyeni
“Bir ʿArab dökdi Mesīhi” diye ol kiẕb-i āyīn
Şeyḫü’l-İslāma baḳıñ Şeyḫü’l-Naṣārāya baḳıñ
Biri ṭāvūs-ı cenān digeri kelb-i siccīn
Birisi ḫādim-i ḥaḳḳ digeri maḥkūm-ı hevā
Birisi merd-i mükerrem biri şeytān-ı laʿīn
Biri ʿulviyyete bürhān biri pestīye delīl
Biri ṭūbā-i semā digeri zaḳḳūm-ı zemīn
Berr-i ṣıdḳa baḳıñız kiẕb-i kefūra bakıñız
Ey naṣārā idüp inṣāf oluñız ʿibret-bīn

Günümüz Türkçesiyle

1. Zenbilli'nin takvasının temizliğine bakın; şeriat makamında sanki yüce bir arş idi.

2. Yücelik nefsin hevesine tenezzül eder mi? (Arapça) O, iyilerdendir; iyilerin yeri İlliyyîn'dedir.

3. Bir de haçlı ordusunu kışkırtanı seyredin; "Bir Arap Mesih'in kanını döktü" diyen o yalan ayinciyi. (İlk mısraın son kelimesi kesin okunamamıştır.)

4. Şeyhülislama bakın, Hristiyanların şeyhine bakın: biri cennetin tavusu, öteki Siccîn'in köpeği.

5. Biri Hakk'ın hizmetkârı, öteki hevesin mahkûmu; biri kerim bir insan, öteki lanetli şeytan.

6. Biri yüceliğin delili, öteki alçaklığın belgesi; biri göğün Tûbâ ağacı, öteki yerin zakkumu.

7. Doğruluğun iyiliğine bakın, nankörün yalanına bakın; ey Hristiyanlar, insaf edip ibret alın.

Edebî ve Tarihî Yorum

İki din önderini karşı karşıya koyan bu yedi beyitlik kıt'a, "İbret-i Mestûre", satırlara yazılmış ibret başlığını taşır. Bir yanda Osmanlı şeyhülislamlarından Zenbilli Ali Efendi vardır; ilk beyitte takvasının temizliği övülür ve şeriat makamında yüce bir arşa benzetilir. İkinci beytin Arapça mısraı Kur'an'daki "İyilerin kitabı İlliyyîn'dedir" (Mutaffifîn 83/18) ayetini hatırlatır. Öbür yanda haçlı ordusunu kışkırtan ve "bir Arap Mesih'in kanını döktü" diye yalan söyleyen bir din adamı durur.

Dördüncü, beşinci ve altıncı beyitler karşıtlıkları art arda sıralar: şeyhülislam cennetin tavusu, Hristiyanların şeyhi Siccîn'in köpeğidir; biri Hakk'ın hizmetkârı, öteki hevesin mahkûmudur; biri göğün Tûbâ ağacı, öteki yerin zakkumudur. Siccîn ve İlliyyîn, aynı surede kötülerin ve iyilerin amel defterlerinin bulunduğu yerler olarak anılır; şair bu Kur'anî karşıtlığı iki kişiye uygular. Müstensihin beşinci beyte düştüğü "biri insan" notu, mısraın bir başka söyleyişini gösterir.

Kıt'a, divandaki öteki polemik metinler gibi sert bir dil kullanır ve son beyitte doğrudan Hristiyanlara seslenerek insaf ve ibret ister. Şiirin hangi olayla ilgili yazıldığı ve haçlı ordusunu kışkırttığı söylenen kişinin kim olduğu metinde belirtilmez; başlıktaki "mestûre", yazılmış, satırlara geçirilmiş sözü, bunun okunacak bir tarih dersi olarak sunulduğunu düşündürür.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 89 (şiir no. 63; yazma vr. ). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar