Özgün Metin
Vezin: Feʿilātün feʿilātün feʿilün
Oldı ārāyiş-i āġūş-ı zamān
Bir yeşil cāmeli ḥoş-bū reyḥān
O ḳadar nāzik idi hem nāzān
Gülbiñ ḳonsa olurdı lerzān
O sene gitdi havā pekce ḳuraḳ
Ortalıḳ ḳızdı ṣıḳışdı ṭopraḳ
Ṭıfl iken neşv ü nemādan ḳaldı
Kendini şöyle zemīne ṣaldı
Düşünürdi gice meʾyūsāne
Gündüz aġlar idi yane yane
Gice şebnemden idüp istimdād
Gündüz eylerdi seḥābe feryād
Dirdi: Ey ebr-i bahār itme güẕār
Aman ey murżıʿa-i şefḳat-gār
Beni emzir ki helāk oldum ben
Ṣu yetişdir ṣu ki ḫāk oldum ben
İtdi feryādı semāya teʾŝīr
Mevcelendi ḳoca deryāyı eŝīr
Gürleyüp yaġdı semā ḳandı zemīn
Silinüp tozları yıḳandı zemīn
Gerçi her şeyʾe leṭāfet geldi
Bu seferde diger āfet geldi
Neşʾesinden ḳabarup cümle nebāt
Aldı meydānı hevāmm u ḥaşerāt
Ṣardı eṭrafı ıṣırġan ālāyı
Kim temās itse baṣardı ḳalayı
O yabanīler içinde mecūs
Ḳaldı bī-çāre ġarīb ü meʾyūs
Didi: Ey Rabb-i raḥīm-i mennān
Lütfuña, ḳahrıña yoḳdur pāyān
İstedim raḥmetiñ iḥsān itdiñ
Beni de ġayrı da şādān itdiñ
İtdiñ iḥyā o mużır cānları da
Ḳıldıñ iḥyā şu ıṣırġanları da
Aña vaḥy eyledi ḥaḳḳ ʿazze ve cel
Didi: Lā usʾelu ʿamme efʿal
Saña maḫṣūṣ u müsellem mi cihān
Ki olsa keyfiñe tābiʿ cereyān
Raḥmetim her cihete vāsiʿdir
Ṣuṣ ki ḳahrım daḫi pek nāfiʿdir
Günümüz Türkçesiyle
1. Zamanın kucağını süsleyen, yeşil elbiseli, güzel kokulu bir reyhan vardı.
2. O kadar nazik ve nazlıydı ki üstüne (bir şey) konsa titrerdi. (Mısra başındaki kelime kesin okunamamıştır.)
3. O yıl hava pek kurak gitti; ortalık kızdı, toprak sıkıştı.
4. Henüz fideyken gelişip büyümekten kaldı; kendini şöyle yere bıraktı.
5. Geceleri ümitsizce düşünür, gündüzleri yana yana ağlardı.
6. Gece çiyden yardım ister, gündüz buluta feryat ederdi.
7. Derdi ki: "Ey bahar bulutu, geçip gitme; aman ey şefkatli sütanne!
8. Beni emzir, çünkü helak oldum; su yetiştir, su, çünkü toprak oldum."
9. Feryadı göğe tesir etti; koca deniz (bundan) etkilenip dalgalandı.
10. Gök gürleyip yağdı, yer kandı; tozları silinip yeryüzü yıkandı.
11. Gerçi her şeye tazelik geldi; ama bu sefer başka bir afet geldi.
12. Bütün bitkiler sevinçle kabardı; meydanı haşereler ve böcekler aldı.
13. Etrafı ısırgan alayı sardı; kim dokunsa onu yakıp kaşındırırdı.
14. O yabaniler arasında hapsolmuş zavallı (reyhan) garip ve ümitsiz kaldı.
15. Dedi: "Ey merhametli, nimet veren Rab! Lütfuna da kahrına da son yok.
16. Rahmetini istedim, ihsan ettin; beni de başkalarını da sevindirdin.
17. O zararlı canları da dirilttin; şu ısırganları da hayata kavuşturdun."
18. Aziz ve celil olan Hak ona vahyetti ve dedi: "Ben yaptığımdan sorguya çekilmem.
19. Cihan sana mı özgü, sana mı teslim edilmiş ki işler senin keyfine göre aksın?
20. Rahmetim her yöne geniştir; sus, kahrım da pek faydalıdır."
Edebî ve Tarihî Yorum
Reyhanın Duası
"Reyhân u Isırgan" bir bitki fablıdır ve iki bölümden oluşur. İlk bölümde kuraklık anlatılır: nazik, güzel kokulu bir reyhan kurak bir yılda büyüyemez, toprağa serilir, gece çiyden, gündüz buluttan yardım ister. Yedinci ve sekizinci beyitlerde bulut bir sütanneye benzetilir ve reyhanın yakarışı "beni emzir, su yetiştir, su" diye bir çocuğun sesiyle söylenir. Dua kabul olur; gök gürleyip yağar, toprak kanar, yeryüzü yıkanır.
İkinci bölüm hikâyeyi beklenmedik bir yöne çevirir. Yağmur yalnız reyhanı değil bütün bitkileri canlandırmıştır; meydanı böcekler ve haşereler alır, reyhanın etrafını bir ısırgan alayı sarar. Reyhan bu kez Allah'a sitem eder: rahmet istedim ama sen o zararlı canları da dirilttin. Cevap ilahî bir hitapla gelir ve Kur'an'daki "O yaptığından sorumlu tutulmaz" ayetini (Enbiyâ 21/23) hatırlatır. Cihan reyhana özgü değildir, işler onun keyfine göre akmaz; ilahî rahmet her yöne geniştir ve kahrın da bir faydası vardır.
Fablın dersi, insanın kendisi için istediği iyiliğin başkalarına da ulaşmasına kızmamasıdır; dua edenin dileği, kâinatın düzenini kendi ölçüsüne indirmek değildir. Kısa vezin, kafiyeli beyitler ve çocuk diline yakın ses tekrarları ("ṣu yetişdir ṣu") bu manzumeyi de divanın öğretici, çocuklara da hitap eden şiirleri arasına yerleştirir.
Kaynakça
- Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 71-73 (şiir no. 53; yazma vr. 23b-24a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
