Özgün Metin
Vezin: Mefāʿilün feʿilātün mefāʿilün feʿilün
Nigūn-nümūnī-i ekvāb meşrebimce degil
Ser-i şebāne-i aṣḥāb meşrebimce degil
Hezār-ı bī-dil-i itʿāb meşrebimce degil
Ṣubūḥ vaḳti şeker-ḫᵛāb meşrebimce degil
Piyāle-i nūş-i aḥbāb meşrebimce degil
Şafaḳ-nümūn olalı kāseye şarāb-ı ṭahūr
Ḳadeḥdir ʿaks-i ruḫ-i yāre cilve-gāh-ı ẓuhūr
Fürūġ-ı meydir iden defʿ-i ẓulmet-i deycūr
Leb-i piyāledir erbāb-ı ʿaşḳa maṭlaʿ-ı nūr
Şarābsız şeb-i mehtāb meşrebimce degil
Göñül muḳayyed-i ser-tār-ı gīsū anıñdır
Ḫayāl-i müctehid-i nükte-i dehānıñdır
Revān-ı muʿteḳif-i ḫāk-i āsitanıñdır
Diliñ naẓar-gehī peyveste ebrūvānıñdır
Cihet-perestiʾ-i mihrāb meşrebimce degil
Egerçi şimdi benim ṣāḥib-i yed-i beyżā
Elimde ḫāme-i iʿcāz-ı “ḥayyetü’t-tesʿā”
Ṣorarsa yār faḳaṭ eylemem dehā ıṭrā
Kelīm-i kāmil-i hārfen ṭalāḳatim ammā
Ḥużūr-ı yārda iṭnāb meşrebimce degil
Ḫaṣīṣadır saña ey köhne rind tāze vürūd
Bu cāmiyāne terennüm bu ḥāfiẓāne sürūd
Nola seniñle gülistān eylesiñ pedrūd
Gül-i dü rengi çemen-zār-ı ʿālemiñ mesʿūd
Ne rütbe olsa da sīr-āb meşrebimce degil
Günümüz Türkçesiyle
1. Kadehlerin baş aşağı çevrilmiş görünüşü benim meşrebime göre değil; dostların gece başında (dağılıp gitmesi) benim meşrebime göre değil; binlerce gönülsüz azarlama benim meşrebime göre değil; sabah şarabı vaktinde şeker gibi tatlı uyku benim meşrebime göre değil; dostların (bensiz) kadeh içmesi benim meşrebime göre değil. (Bendin bazı mısraları tam açık değildir.)
2. Temiz şarap (şarâb-ı tahûr) kâsede şafak rengine bürüneli, kadeh sevgilinin yanağının yansımasının göründüğü yerdir. Kapkara gecenin karanlığını şarabın parıltısı giderir; kadehin dudağı aşk ehline nurun doğduğu yerdir. Şarapsız bir mehtap gecesi benim meşrebime göre değil.
3. Gönül onun saçının bir telinin ucuna bağlıdır; hayal, ağzının inceliğini çözmeye çalışan bir müçtehittir. Can, onun eşiğinin toprağında itikâfa girmiştir; gönlün bakışı daima onun kaşlarınadır. Bir yöne tapınmak, mihraba yönelmek benim meşrebime göre değil.
4. Gerçi şimdi "beyaz el" (yed-i beyzâ) mucizesinin sahibiyim; elimde "koşan yılan" mucizesinin kalemi var. Ama sevgili sorarsa zekâ gösterip abartmam; dil açıklığında kâmil bir Kelîm'im (Musa'yım), ama sevgilinin huzurunda sözü uzatmak benim meşrebime göre değil.
5. Ey yeni gelmiş eski rind, bu Câmî'ye yakışır terennüm, bu Hâfız'a yakışır şarkı sana özgüdür. Ne olur, seninle birlikte gül bahçesine veda etse; dünya çimenliğinin iki renkli gülü bahtiyardır; ne kadar suya kanmış olsa da (o hâl) benim meşrebime göre değil. (Bendin son mısraları tam açık değildir.)
Edebî ve Tarihî Yorum
Rindin Meşrebi
"Meşrebimce degil" nakaratı, her bendin sonunda bir rindin neyi sevmediğini kaydeder. Rind, divan şiirinde zahidin kuru dindarlığına karşı gönül hürriyetini savunan, meyhanenin ve aşkın adamıdır. Cûdî'nin rindi baş aşağı çevrilmiş boş kadehleri, dostların erken dağılmasını, sabah şarabı vaktinde tatlı uykuyu ve şarapsız bir mehtap gecesini sevmez. Müstensih birinci bende Hâfız'ın bülbülün gül ve şarap meclisinde sarhoşları sabah şarabına çağırdığı Farsça-Arapça beytini not etmiştir; muhammesin havası da bu Hâfız beytinin havasıdır.
Üçüncü bent rindliğin en cesur söyleyişini taşır. Şairin gönlü sevgilinin saç teline bağlıdır, hayali onun ağzının inceliğini çözmeye çalışan bir müçtehittir, canı eşiğinde itikâfa girmiştir; gönlün kıblesi ise sevgilinin kaşlarıdır. Kaş ile mihrabın biçim benzerliği divan şiirinin en eski mazmunlarındandır; nakarat bu mazmunu "bir yöne tapınmak meşrebimce değil" diyerek sivriltir.
Dördüncü bent Musa kıssasıyla oynar. Şair elinde "yed-i beyzâ"nın, Musa'nın parlayan elinin ve "hayyetün tes'â", koşan yılana dönüşen asanın mucizesini taşıyan bir kalem olduğunu söyler; ama dili tutuk olduğu bilinen Musa'ya bir tersinme yaparak dil açıklığında kâmil bir Kelîm olduğunu, yine de sevgilinin huzurunda sözü uzatmadığını ekler. Son bent "Câmîyâne terennüm" ve "Hâfızâne sürûd" diyerek Fars şiirinin iki büyük ustasını anar ve muhammesi bu soy kütüğüne bağlar.
Kaynakça
- Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 56 (şiir no. 44; yazma vr. 17b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
