Özgün Metin
Vezin: Mefāʿilün feʿilātün mefāʿilün feʿilün
Nedir şu ḫāk-i muḳaddes nedir şu āb u hevā
Nedir ṣaḥāri vü enhār ü sāḥil ü deryā
Nedir bilād u ḳara vü mezāriʿ ü merʿā
Nedir kurum u riyāż u ḥudāluḳ u meştā
Nedir cibāl u bevādī vü evdiye, pehnā
Nedir nişīb ü firāz ü meʿābir ü mecrā
Nedir ḳılāʿ u beḳaʿ u ḥudūd u istiḥmā
Nedir ḥuṣūn u ribāṭ vü merāṣid ü melcā
Nedir medāris ü mekteb, cevāmiʿ–i ʿulyā
Nedir meḳābir-i emvāt, mesken-i aḥyā
Vaṭan ki işte bu eczā anı ider teşkīl
Vaṭan ki itmeli her cüzʾ ü pākini tebcīl
Nedir bu ḥıfẓ-ı ḥuḳūḳ u şiʿār-ı ḳavmiyyet
Nedir bu ḥüsn-i ḥamiyyet, nedir bu ḥürriyyet
Nedir muḥabbet-i evlād, şefḳat-i ezvāc
Nedir meveddet-i ḳurbī vü ḥubb-i ṣıhriyyet
Nedir bu ḫafẓ-ı cenāḥ u nevāziş-i ebeveyn
Nedir viḳāye-i nāmūs u vaḳʿ-ı ḥayŝiyyet
Nedir tevārüŝ-i emlāk, intiḳāl-i ḥuḳūḳ
Nedir temādi-i nesl ü devām-ı ẕürriyyet
Nedir teʿāvün-i ifrād, şirket-i aʿmāl
Nedir telāḥuḳ-ı fikr ü tezāyüd-i ḳuvvet
Vaṭan ki anda ḥuḳūḳı bu ḥāl ider teʾsīs
Vaṭan ki itmeli her ḥaḳḳ-ı aḳdesin taḳdīs
Günümüz Türkçesiyle
1. Nedir şu kutsal toprak, nedir şu su ve hava; nedir çöller, ırmaklar, kıyı ve deniz?
2. Nedir şehirler ve köyler, tarlalar ve meralar; nedir üzüm bağları, bahçeler, korular ve kışlaklar? (Bir kelimenin okunuşu kesin değildir.)
3. Nedir dağlar, kırlar ve vadiler, geniş düzlükler; nedir inişler, yokuşlar, geçitler ve su yatakları?
4. Nedir kaleler, yurtlar, sınırlar ve tahkimat; nedir hisarlar, kervansaraylar, gözetleme yerleri ve sığınaklar?
5. Nedir medreseler ve mektepler, yüce camiler; nedir ölülerin mezarları, dirilerin meskenleri?
6. Vatan ki işte bu parçalar onu meydana getirir; vatan ki her temiz parçasını yüceltmek gerekir.
7. Nedir bu hakları koruma ve milliyetin alameti; nedir bu güzel hamiyet, nedir bu hürriyet?
8. Nedir evlat sevgisi, eşlerin şefkati; nedir akrabalık dostluğu, hısımlık sevgisi?
9. Nedir ana babaya alçakgönüllülükle kanat germek ve onları okşamak; nedir namusu korumak ve haysiyete değer vermek?
10. Nedir mülklerin mirasla geçmesi, hakların intikali; nedir neslin sürmesi ve soyun devamı?
11. Nedir fertlerin yardımlaşması, işlerde ortaklık; nedir fikirlerin birbirine katılması ve kuvvetin artması?
12. Vatan ki orada bu hâl hakları kurar; vatan ki her en kutsal hakkını kutsamak gerekir.
Edebî ve Tarihî Yorum
Vatanın İki Yüzü
"Vatan" bir terkib-bend olarak kurulmuştur: beşer beyitlik iki bent, her bendin sonunda kafiyesi değişen ve "Vatan ki..." diye başlayan bir vasıta beyti. Bentler hep aynı soruyla ilerler: "Nedir?" Şair cevabı soruların içinde saklar ve ancak vasıta beytinde açıklar. Bu soru zinciri, okulda bir kavramın parçalarını tahtaya sıralayan bir öğretmenin anlatımına benzer.
Birinci bent vatanı bir coğrafya olarak tarif eder. Toprak, su ve hava, çöller ve ırmaklar, şehirler ve köyler, tarlalar, dağlar ve vadiler, kaleler, hisarlar ve sınırlar, mektepler, camiler ve mezarlar sırayla sayılır; bunların hepsi vatanı meydana getiren parçalardır ve her biri yüceltilmeyi hak eder. İkinci bent ise vatanı bir haklar ve bağlar topluluğu olarak anlatır. Burada evlat sevgisi, eşlerin şefkati, ana babaya saygı, namus, miras ve neslin devamı yanında "hıfz-ı hukuk", "şiâr-ı kavmiyyet", "hamiyyet" ve "hürriyyet" gibi Tanzimat ve Meşrutiyet döneminin siyasî kelimeleri yer alır. Fertlerin yardımlaşması, işlerde ortaklık ve fikirlerin birbirine katılması da vatanın parçası sayılır.
Vatan kavramı Osmanlı edebiyatında Namık Kemal kuşağıyla siyasî ve duygusal bir anlam kazanmıştı. Cûdî ise bu kavrama coşkulu bir kahramanlık diliyle yaklaşmaz, bir tanım verir gibi ilerler: vatan hem toprağın kendisi hem de o toprakta yaşayan insanların hakları ve birbirine bağlılığıdır. Dokuzuncu beyitteki "hafz-ı cenâh", Kur'an'da ana babaya karşı "alçakgönüllülük kanadını indir" (İsrâ 17/24) emrinden alınmıştır ve aile bağını vatan tanımının içine yerleştirir.
Kaynakça
- Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 62-63 (şiir no. 46; yazma vr. 19b-20a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
