Özgün Metin
Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlün faʿ (fāʿ) ve Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlü feʿūl
ʿİrfān iledir ḳuvvet-i dīn, ʿizzet-i ḳavm
Bu cehle ne yapsun o ṣalāt ile bu ṣavm
ʿİrfān ile göster eŝer-i bīdārı
Ġāfilleri farż ile bir sāʾir-i nevm
Günümüz Türkçesiyle
1. Dinin kuvveti de kavmin izzeti de irfan iledir; bu cehalete o namaz ve bu oruç ne yapsın?
2. İrfan ile uyanık olmanın eserini göster; gafilleri, farzları kılsalar da, uykusunda yürüyen biri say.
Edebî ve Tarihî Yorum
Dinin gücü ve milletin şerefi irfana, bilgiye ve kavrayışa bağlıdır; bilgisiz bir topluluğa namaz da oruç da bir şey kazandıramaz. Divanın eğitimle ilgili şiirleri arasında bundan daha açık sözlüsü azdır. "Kavm", millet kelimesinin "dîn" ile yan yana anılması, rubaiye Meşrutiyet döneminin milliyet ve terakki tartışmalarının sesini katar.
İkinci beyitteki benzetme rubainin en çarpıcı yeridir: farzlarını yerine getirse bile irfandan yoksun gafil, bir "sâ'ir-i nevm", uykusunda yürüyen biridir. Uyurgezer görünüşte uyanık biri gibi hareket eder, ama ne yaptığının farkında değildir; ibadetini bilinçsizce yerine getiren de onun gibidir. Ömrünü öğretmenlikle geçirmiş bir şairin bu sözü, ibadetin değerini küçültmekten çok, bilginin ve uyanıklığın ibadetin içini dolduran şey olduğunu söyler.
Kaynakça
- Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 108 (şiir no. 116; yazma vr. 37a-39b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
