Özgün Metin
Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlün faʿ (fāʿ) ve Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlü feʿūl
Taḥṣīl-i ʿulūm itmez ise bir insān
Taʿrīfi olur nuṭḳ idici bir ḥayvān
Her nāṭıḳıñ ancaḳ sözi ʿirfānı ḳadar
ʿİrfān ise taṣḥīḥe muḥavvel mīzān
Günümüz Türkçesiyle
1. Bir insan ilim tahsil etmezse, tarifi "konuşan bir hayvan" olur.
2. Her konuşanın sözü ancak irfanı kadardır; irfan ise düzeltmeye bırakılmış bir terazidir.
Edebî ve Tarihî Yorum
Mantık kitaplarındaki ünlü insan tarifi, "hayvân-ı nâtık", konuşan canlı, burada tersinden okunur. Mantıkçılar insanı düşünen ve konuşan hayvan diye tarif eder; şaire göre ilim tahsil etmeyen için bu tarif bir övgü değil bir hükümdür: o yalnızca konuşan bir hayvandır. "Nâtık" kelimesi burada akıl yürüten anlamını yitirip yalnızca ses çıkaran, söz söyleyen anlamına iner.
Sözün değeri ikinci beyitte bilgiye bağlanır: herkes ancak irfanı ölçüsünde konuşur. Son mısra irfanı bir teraziye benzetir; ama bu terazi tamamlanmış değil, "tashîhe muhavvel", düzeltmeye havale edilmiştir. Bilginin sürekli düzeltilmesi gereken bir ölçü olduğu düşüncesi, divandaki akıl ve ilim şiirlerine öğretmen bir şairin alçakgönüllülüğünü katar. Divanın başka bir gazelinde de aynı mantık tarifi, döngüsel bir delile örnek olarak alaya alınmıştı.
Kaynakça
- Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 109 (şiir no. 117; yazma vr. 37b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
