Özgün Metin

Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlün faʿ (fāʿ) ve Mefʿūlü mefāʿīlün mefāʿīlün feʿūl

Taḥḳīḳ-i ḥaḳīḳatde ḫired sāhīdir
Bir fikr bu gūne ḫaḳsa yarın vāhīdir
Enẓār-ı ġalaṭ-kārañe aldanma ṣakıñ
Āŝār, ṭabiʿīyi degil, ilāhīdir

Günümüz Türkçesiyle

1. Hakikati araştırmada akıl yanılır; bir fikir bugün böyle hak görünürse yarın boş çıkar.

2. Hatalı bakışlara sakın aldanma; eserler tabiatın değil, Allah'ındır.

Edebî ve Tarihî Yorum

"Âsâr tabî'î değil, ilâhîdir", eserler tabiatın değil Allah'ındır: son mısra bütün düşünceyi bu hükme bağlar ve rubaiyi divandaki maddecilik ve tabiatçılık eleştirisinin en kısa ifadelerinden biri yapar. On dokuzuncu yüzyıl sonunda Osmanlı aydınları arasında tartışılan, varlığı yalnız tabiat kanunlarıyla açıklayan görüşlere karşı Cûdî'nin cevabı açıktır.

İlk beyit bu cevabı bir bilgi eleştirisiyle hazırlar. Akıl hakikati araştırırken yanılabilir; bugün doğru sanılan bir fikir yarın boş çıkabilir. Bu söz, bilimin sürekli değişen kuramlarına bir gönderme gibi de okunabilir: insan aklının vardığı sonuçlar geçicidir. Şair bu geçiciliği, aklı bütünüyle reddetmek için değil, aklın sınırını hatırlatmak için anar. Divanın başındaki "Hey'et-i Âlem" müseddesinde tesadüfe karşı savunulan düzen fikri, bu rubaide aynı yönde, ama dört mısralık bir uyarı olarak tekrarlanır.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 111 (şiir no. 124; yazma vr. ). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar