Özgün Metin
Vezin: Rubai vezni dışında (tezde vezin belirtilmemiştir)
Beşeriyyet ki şu cemʿiyyet merd ü zendir
Aṣlı yek-neşʾe iken birbirine reh-zendir
Kendisi ḫaste yine kendisidir ṭıbb u ṭabīb
Ādemiñ zehri de tiryāḳı da kendindir
Günümüz Türkçesiyle
1. İnsanlık, ki şu erkek ve kadın topluluğudur, aslı bir neşeden iken birbirinin yolunu keser.
2. Kendisi hastadır, yine tıbbı da hekimi de kendisidir; Âdem'in zehri de panzehiri de kendisindedir.
Edebî ve Tarihî Yorum
İnsanlığa dair kısa bir teşhis: başlığı rubai vezninin dışında yazıldığını söyleyen dörtlüğün konusu budur. İnsanlık, erkekleri ve kadınlarıyla, aynı kaynaktan, tek bir neşeden doğmuştur; ama bu ortak kökene rağmen birbirinin yolunu keser. "Reh-zen", yol kesen kelimesi, insanların birbirine karşı yaptığı kötülükleri bir eşkıya benzetmesiyle anlatır.
Teşhisten tedaviye ikinci beyitte geçilir: insanlık hem hastadır hem hekimi; zehri de panzehiri de kendindedir. Bu düşünce, insanın kendi kötülüğünü kendi aklı ve ahlakıyla iyileştirebileceği inancını taşır ve divanın eğitim ve irfan üzerine rubaileriyle aynı yöne bakar. "Tıbb u tabîb", tıp ve hekim, kelimelerinin yan yana kullanılması ve zehir ile tiryak karşıtlığı, rubaiye bir hekimlik dili katar.
Kaynakça
- Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 115 (şiir no. 140; yazma vr. 39a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
