Özgün Metin

Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlün faʿ (fāʿ ) ve Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlü feʿūl

Bilmem ki cehūl olması mı itdi ẓalūm
Ẓālimligi mi cehle sebeb nā-maʿlūm
Ḥālā ki ẓalūmdur vü ḥālā cāhil
Ādem geleli ʿāleme meşġūl-i ʿulūm

Günümüz Türkçesiyle

1. Bilmem, cahil olması mı (insanı) zalim yaptı, yoksa zalimliği mi cehaletine sebep oldu? Belli değil.

2. Âdem dünyaya geleli ilimlerle uğraştığı hâlde, hâlâ zalimdir ve hâlâ cahildir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Rubainin dayanağı, Kur'an'daki bilinen bir ayettir. Ahzâb suresinde göklerin, yerin ve dağların taşımaktan çekindiği emaneti insanın yüklendiği ve onun "zalûm ve cehûl", çok zalim ve çok cahil olduğu söylenir (33/72). Cûdî bu iki sıfatın arasındaki ilişkiyi bir soru olarak sorar: insan cahil olduğu için mi zalim oldu, yoksa zalim olduğu için mi cahil kaldı? Cevap verilmez: "nâ-ma'lûm", bilinmez.

Soruya acı bir gözlem eklenir: Âdem dünyaya geldiğinden beri ilimlerle uğraşmaktadır, ama hâlâ hem zalim hem cahildir. Bilginin birikmesi, ahlakın da ilerlediği anlamına gelmez. Ömrünü öğretmenlikle geçiren ve divanın birçok yerinde irfanı kurtuluşun anahtarı sayan bir şairin bu şüphesi, onun ilme duyduğu güvenin sınırlarını da gösterir.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 116 (şiir no. 141; yazma vr. 39b). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar