Özgün Metin
Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlü feʿūl
Köylerde yaşa, girme adam bolluġına
Ādem şaşırır düşse madam bolluġına
Gönderme ki efernce çocuḳ ferce bulur
Taḥṣīl ü teẕekkür diye am bolluġına
Günümüz Türkçesiyle
1. Köylerde yaşa, adam kalabalığına girme; insan "madam" bolluğuna düşerse şaşırır kalır.
2. Çocuğu tahsil ve öğrenim için diye Frenk ülkesine gönderme; orada çocuk şehvete düşer, (sonunda) kadın bolluğuna dalar. (Beyit açık saçık bir kelime oyunu taşır.)
Edebî ve Tarihî Yorum
"Diğer" başlığıyla bir önceki güldürü rubaisine eklenen bu dörtlük, şakanın yönünü evlilikten Batı'ya gönderilen gençlere çevirir. İlk beyit şehrin kalabalığını ve "madam" bolluğunu köy hayatının sadeliğiyle karşılaştırır. "Madam", on dokuzuncu yüzyılda Osmanlı şehirlerinde Avrupalı ya da Avrupa usulü giyinen kadınlar için kullanılan bir kelimeydi ve divanın "Latîfe" başlıklı nâ-tamâm gazelindeki medeniyet eleştirisiyle aynı çevreye işaret eder.
İkinci beyit, tahsil için Avrupa'ya gönderilen çocukların orada ahlaken bozulacağı korkusunu açık saçık kelime oyunlarıyla dile getirir; "ferc" ve "am" kelimelerinin kullanımı rubaiyi bir sohbet şakasının sınırlarına taşır. Tanzimat'tan sonra Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi Osmanlı toplumunda tartışılan bir konuydu ve bu rubai, o tartışmanın gelenekçi tarafının kaba bir şakasıdır. Ali Canip Yöntem'in, Cûdî'nin nükte ve zarafetinin bazen "hezel ve mizaha, hatta hicve kadar" vardığı yolundaki tanıklığı, bu tür şiirleri anlamaya yardım eder.
Kaynakça
- Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 117 (şiir no. 146; yazma vr. 39b-40b); giriş s. 6. http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf
Çevrimiçi kaynaklar
