Özgün Metin

Vezin: Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlün faʿ (fāʿ) ve Mefʿūlü mefāʿīlü mefāʿīlü feʿūl

Ḫōd-gāmlıġıñ ġāyetidir ḥırṣ u ḥasedd
İster birisi menbaʿ-ı ḥaṣr, ol biri sedd
Ḥayvān ne dimek? Cism-i ḥarīṣ ü ḫōd-gām
İnsān ne dimek? Rūḥ-ı ʿalā baḫş-ı cedd

Günümüz Türkçesiyle

1. Bencilliğin en ileri derecesi hırs ve hasettir; biri bolluk kaynağı ister, öbürü (onun önüne) set.

2. Hayvan ne demek? Hırslı ve bencil bir beden. İnsan ne demek? Yücelik ve talih bağışlayan bir ruh. (Son mısraın sonu tam açık değildir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Hırs ile haset bencilliğin iki yüzüdür; rubai onları kısa bir benzetmeyle birbirinden ayırır. Hırslı kişi kendine bir "menba'-ı hasr", bolluk kaynağı ister; hasetçi ise başkasının kaynağının önüne bir set çekmek ister. Biri almak, öteki engellemek peşindedir; ikisi de bencilliğin en uç hâlidir.

İkinci beyit, mantık kitaplarının tanım diliyle iki soru sorar ve cevaplar: hayvan nedir, insan nedir? Hayvan, hırslı ve bencil bir bedendir; insan ise bir ruhtur ve bu ruhun özelliği vermektir, yücelik bağışlamaktır. Divanın başka yerlerinde "hayvân-ı nâtık" tarifi alaya alınmış ya da tersinden okunmuştu; burada insan, konuşmasıyla değil cömertliğiyle tanımlanır. Tanımın bu ahlakî yönü, rubaiyi öğretici bir vecizeye dönüştürür.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 122 (şiir no. 162; yazma vr. ). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar