Özgün Metin

Bakdıkça bana gamzelerin kanıma kaynar
Çeşmin susuyor bagr-ı pür-alkanımı görgeç

Günümüz Türkçesiyle

1. Bana baktıkça yan bakışların kanıma girmek için kaynaşır; gözün, kanla dolu bağrımı görünce (kana) susuyor. ("Susuyor" kelimesi "susamak" ve "susmak" anlamlarıyla iki türlü okunabilir; yoruma bakınız.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Tek beyit olarak aktarılmıştır. Mısralar "kaynar" ve "görgeç" sözleriyle biter ve birbiriyle kafiyeli değildir; beyit bir gazelin matla dışındaki beyitlerinden biri olmalıdır. "Görgeç" (görünce) biçimi Azerbaycan Türkçesine özgüdür. Hüsameddin vezni göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Divan şiirinde "gamze", sevgilinin süzgün yan bakışıdır ve âşığın kanını döken bir ok ya da hançer gibi düşünülür; göz ise kana susamış bir zalimdir. Beyit bu mazmunu iki mısraya dağıtır: birincisinde gamzeler âşığa baktıkça "kanıma kaynar", yani onun kanını dökmeye can atar; ikincisinde göz, âşığın kanla dolu bağrını görünce "susuyor".

İkinci mısraın anlamı bu kelimeye bağlıdır. Azerbaycan Türkçesinde ve eski Anadolu Türkçesinde "susamak" fiili "susuyor" biçiminde de görülebilir; bu okumada göz, kanla dolu bağrı görünce kana susar ve gamzelerin coşkusuyla aynı yönde bir anlam doğar. Bugünkü "susmak" anlamıyla okunduğunda ise göz, âşığın hâlini görünce söyleyecek söz bulamaz; bu da sevgilinin acımasızlığı ile şaşkınlığı arasında bir karşıtlık kurar. Beytin her iki anlamı birlikte düşündürmesi tevriyeye yakın bir etki yaratır; bu yorum bizimdir. "Kan", "kaynamak", "pür-alkan" (kanla dolu) kelimeleri arasında tenasüp vardır.

Tarihî Bağlam

Hüsameddin, Nigârî'nin divanında güzel naatlar, yüksek gazeller, yanık ve derûnî elemleri dile getiren kıt‘alar bulunduğunu, fakat bunların arasında şiir kusurları ve dil kurallarına uymayan edebî tuhaflıklar da olduğunu, bunların da şaire özgü sözler sayılması gerektiğini yazar; ardından "meselâ" diyerek dokuz parçayı art arda sıralar. Hangi beytin güzelliğe, hangisinin kusura örnek olarak verildiğini ayırmaz. Şairin edebî kişiliği için Nigârî: Şair ve Eserleri yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar