Özgün Metin

Tab‘-ı Hassânıma her şâ‘iri yeksân dimezem
Sıfatın söylerem er korkarım âsân dimezem
Sana Kur'an dimese ben sana insân dimezem
‘Ârızın mushaf-ı Mevlâ nice Kur'an dimezem
Sana cân virmeyene sâhib-i îmân dimezem
Cân nedir kim anı ey büt sana kurbân dimezem
Cân fedâ olmasa kurbânın olam cân dimezem
Gayrı peykân-ı gamın derdime dermân dimezem
Seyf-i Mevlâ kaşına yay-ı Nerîmân dimezem
Âşikâre diyirem bu sözi pinhân dimezem
Sana Ahmed mi Muhammed mi mahabbet mi diyem
Yoksa mahbûb-ı Hudâ şâh-ı melâhat mı diyem

Günümüz Türkçesiyle

1. Hassan'ınki gibi olan şiir yeteneğime her şairi eşit demem; senin sıfatını söylerim, ama korkarım, "kolaydır" demem.

2. Sana Kur'an denmeseydi ben sana insan demezdim; yanağın Mevlâ'nın mushafıdır, nasıl "Kur'an" demem.

3. Sana can vermeyene iman sahibi demem; can nedir ki, ey güzel, onu sana kurban demeyeyim.

4. Can feda olmazsa "canım, kurbanın olayım" demem; gamının okundan başkasına derdime derman demem.

5. Kaşına Mevlâ'nın kılıcı derim, Neriman'ın yayı demem; bu sözü açıkça söylerim, gizli demem.

6. Sana Ahmed mi, Muhammed mi, yoksa sevgi mi diyeyim; yoksa Allah'ın sevgilisi, güzellik şahı mı diyeyim?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Terci‘-bend, aynı vezinde fakat her biri kendi kafiyesiyle yazılmış bentlerden oluşan ve her bendin sonunda tekrarlanan bir "vasıta beyti" ile birbirine bağlanan nazım şeklidir. Buradaki parça bir terci‘-bendin bir bendidir: ilk beş beyit "dimezem" (demem) redifi ve "yeksân, âsân, insân, Kur'an, îmân, kurbân, cân, dermân, Nerîmân, pinhân" kafiyesiyle kurulur; altıncı beyit ise "diyem" redifli ayrı bir beyittir ve vasıta beyti olmalıdır. Bendin terci‘-bendin kaçıncı bendi olduğu kaynakta belirtilmez.

Metin, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Nigârî maddesinin "Eserlerinden Örnekler" bölümünden alınmıştır; madde örnekleri A. Azmi Bilgin'in 2003 tarihli divan neşrinden aktarır. Bilgin neşrinde parça 262. sayfadadır; TDV İslâm Ansiklopedisi de ikinci beytin ilk mısraını aynı sayfadan aktarır.

Anlam ve Söz Sanatları

Bent, Hz. Peygamber'e yöneltilmiş bir naattır. Şair ilk beyitte kendini Peygamber'in şairi Hassân b. Sâbit'e benzetir ve onun sıfatlarını söylemenin kolay olmadığını, korkuyla söylediğini belirtir. İkinci beyit bendin en bilinen beytidir: "Sana Kur'an dimese ben sana insân dimezem." TDV İslâm Ansiklopedisi bu mısraın Hz. Peygamber'in hakikatini sanatkârane bir biçimde ifade ettiğini söyler. Mısra, Hz. Âişe'nin Peygamber'in ahlâkını "Kur'an" diye tarif ettiği bilinen sözünü hatırlatır; bu bağlantı bizim yorumumuzdur. Aynı beytin ikinci mısraında sevgilinin yanağı "mushaf-ı Mevlâ" (Allah'ın mushafı) olarak anılır; divan şiirinde güzel yüzün Kur'an sayfasına benzetilmesi bilinen bir mazmundur.

Sonraki beyitler aşk diliyle devam eder: can fedası, kurban olmak, gam oku, kaş-kılıç benzetmesi. Beşinci beyitteki "Seyf-i Mevlâ" (Mevlâ'nın kılıcı) ile "yay-ı Nerîmân" (Neriman'ın yayı) karşılaştırılır; Neriman, İran destanlarında adı geçen bir pehlivandır. Şair, sevgilinin kaşını bir pehlivanın yayına değil, Allah'ın kılıcına benzetir. Vasıta beytinde ise Peygamber'in adları ve nitelikleri art arda sıralanır: Ahmed, Muhammed, muhabbet, mahbûb-ı Hudâ (Allah'ın sevgilisi), şâh-ı melâhat (güzellik şahı). Redifteki "dimezem" (demem) ile vasıta beytindeki "diyem" (diyeyim) arasında bir karşıtlık vardır: şair önce neyi demeyeceğini sayar, sonra neyi diyeceğini bilemez.

Tarihî Bağlam

TDV İslâm Ansiklopedisi, Nigârî'yi Hz. Peygamber'in hakikatini sanatkârane bir şekilde ifade eden ender muhakkik sufilerden biri sayar ve bu terci‘-bendden alınmış mısraı örnek verir. TEİS de Nigârî'nin tevhit, münacat ve özellikle naatlarında şekil, kavram, üslup, hitap ve mazmun yeniliğine yöneldiğini yazar. Bendin hangi tarihte yazıldığı bilinmiyor. Şairin edebî kişiliği için Nigârî: Şair ve Eserleri yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Parvana Bayram, "Nigârî, Seyyid Mîr Hamza", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2014 (güncelleme 2020), "Eserlerinden Örnekler" bölümü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nigari-seyyid-mir-hamza
  • Mir Hamza Seyyid Nigârî, Divan-ı Seyyid Nigârî, haz. A. Azmi Bilgin, İstanbul: Kule İletişim Hizmetleri, 2003, s. 262 (TEİS'teki aktarımla).

Çevrimiçi kaynaklar