Özgün Metin

Mezâk-ı ân-ı Leylâyı giriftâr olmayan bilmez
Şarâbın neş’esin zîrâ şarâb-hâr olmayan bilmez
Sevenler nâm u nâmûsı mey-i sevdâya cân virmez
Cünûnluk ‘âlemin ‘âlemde bî-‘âr olmayan bilmez
Degül vâkıf rumûza görmeyenler nergis-i mestin
Rumûz-ı nergis-i mestin nazar-dâr olmayan bilmez
Ne devlet olduğun vuslat ne bilsün çekmeyen firkat
Selâmet ni‘metin derde giriftâr olmayan bilmez
Hevâ-yı zülfdendir ‘âşık-ı şeydâya cem‘iyyet
Bu kârı zülf ile hem-reng hem-kâr olmayan bilmez
Bir esrâr-ı hafîdir anlamaz hakîkatın vâ‘iz
Ene'l-Hak sırrını zîrâ ki ber-dâr olmayan bilmez
Neler Seyyid Nigârî çekdigin Ferhâd-ı şeydâ tek
Tutup dâmân-ı kûhı sâkin-i gâr olmayan bilmez

Günümüz Türkçesiyle

1. Leylâ'nın cazibesinin tadını, ona tutulmayan bilmez; çünkü şarabın neşesini şarap içmeyen bilmez.

2. Adını ve namusunu sevenler sevda şarabına can vermez; delilik âleminin ne olduğunu dünyada utanmayı bırakmamış olan bilmez.

3. Onun sarhoş nergis gözünü görmeyenler işaretlerden anlamaz; sarhoş nergisinin işaretlerini bakmayı bilmeyen bilmez.

4. Ayrılık çekmeyen, kavuşmanın ne büyük devlet olduğunu ne bilsin; esenliğin nimetini derde tutulmayan bilmez.

5. Çılgın âşığın gönül toplulığı zülfün sevdasındandır; bu işi, zülüfle aynı renkte ve aynı işte olmayan bilmez.

6. Bu gizli bir sırdır, vaiz onun hakikatini anlamaz; çünkü Ene'l-Hak sırrını darağacına çekilmemiş olan bilmez.

7. Seyyid Nigârî'nin çılgın Ferhad gibi neler çektiğini, dağın eteğine tutunup mağarada oturmamış olan bilmez.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yedi beyitlik bir gazeldir. Redif "olmayan bilmez", kafiye "giriftâr, şarâb-hâr, bî-‘âr, nazar-dâr, hem-kâr, ber-dâr, gâr" kelimelerindeki "-âr" sesidir; dördüncü beyitte "giriftâr" kelimesi ilk beyitteki kafiyeyi tekrarlar. Matla beytinin iki mısraı aynı kafiye ve redifle biter; mahlas son beyitte "Seyyid Nigârî" olarak geçer. Kaynakta vezin gösterilmez.

Metin, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Nigârî maddesinin "Eserlerinden Örnekler" bölümünden alınmıştır; madde örnekleri A. Azmi Bilgin'in 2003 tarihli divan neşrinden aktarır. Bilgin neşrinde gazel 103. sayfadadır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin her beyti aynı yargıyı tekrarlar: aşkın, kavuşmanın, deliliğin ve hakikatin ne olduğunu ancak onu yaşayan bilir. Redifteki "olmayan bilmez" sözü bu düşünceyi her beyitte yeniden kurar ve gazele bir hikmet söyleyişinin ritmini verir. Her beyit bir karşıtlıkla ilerler: şarap içen ile içmeyen, namusunu seven ile ardan geçmiş olan, ayrılık çeken ile çekmeyen, darağacına çekilen ile vaiz.

Gazelde üç büyük telmih vardır. Birinci beyitteki Leylâ, Leylâ ile Mecnun hikâyesine; son beyitteki Ferhad, sevgilisi Şirin için dağı delen Ferhad'a; altıncı beyitteki "Ene'l-Hak sırrı" ve "ber-dâr", bu sözü yüzünden darağacına gönderilen Hallâc-ı Mansûr'a işaret eder. Ferhad ile Şirin hikâyesinin Amasya'da yerelleştiği ve şehirdeki su kanalının Ferhad'a bağlandığı bilinir; ancak Nigârî'nin beytinde Amasya'ya açık bir gönderme yoktur ve bu bağlantı bizim hatırlatmamızdır. Beşinci beyitte zülfün dağınıklığı ile âşığın gönül toplulığı ("cem‘iyyet") arasında bir tezat kurulur: zülüf perişandır, ama âşığın huzuru ondadır. Altıncı beyitte vaiz, aşkın sırrını anlamayan kişi olarak karşıya konur; TEİS de Nigârî'nin şiirlerinde zahit, vaiz ve sofulara sık sık çattığını kaydeder.

Tarihî Bağlam

Gazelin ne zaman ve nerede yazıldığı bilinmiyor. TEİS, Nigârî'nin klasik tarzdaki manzumelerinde başarılı bir divan şairi profili çizdiğini, Fuzûlî ve Nebâtî'yi takip ettiğini yazar; TDV İslâm Ansiklopedisi de onun kendini Ferhad, Vâmık ve Mecnun gibi aşk kahramanlarından üstün tuttuğunu, aşk zevkinin âşık olmayan tarafından bilinemeyeceğini söylediğini kaydeder. Bu gazel, o değerlendirmelerin doğrudan bir örneğidir. Şairin edebî kişiliği için Nigârî: Şair ve Eserleri yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Parvana Bayram, "Nigârî, Seyyid Mîr Hamza", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2014 (güncelleme 2020), "Eserlerinden Örnekler" bölümü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nigari-seyyid-mir-hamza
  • Mir Hamza Seyyid Nigârî, Divan-ı Seyyid Nigârî, haz. A. Azmi Bilgin, İstanbul: Kule İletişim Hizmetleri, 2003, s. 103 (TEİS'teki aktarımla).

Çevrimiçi kaynaklar