Özgün Metin

Vezin: Mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün (hezec)

Dimiş ol meh ki gelsün işigümde pâsbân olsun
Seherden gün yüzüm görsün cihânda kâm-rân olsun
Benüm gülzâr-ı hüsnüm hurrem olsun tek ne yâ nemdür
Gerek dehrüñ bahârı ser-be-ser fasl u hazân olsun
Cemâl-i gülşeni şükrânesi çâh-ı zenahdânum
Göñüller ‘andelîbine İlâhî âşiyân olsun
İrişsün tîr-i maksûdı nişâna togrı ‘uşşâkuñ
Bükülsün kâmeti egri nazarlunuñ kemân olsun
Kıya bakışlarum birle görüp hüsn-i dil-efrûzum
Baña kim yahşi satmazsa anuñ bahtı yaman olsun
Cemâlüm şevkile kûyumda cân irenlerüñ yâ Rab
Yiri cennet yatagı cennet içre gülsitân olsun
Dimiş gülzâr-ı kûyumda kaçan cem‘ olsa ‘uşşâkum
Refîkî ol gülistânda emîr-i ‘âşıkân olsun

Günümüz Türkçesiyle

1. O ay demiş ki: “Gelsin, eşiğimde bekçi olsun; seherden güneş yüzümü görsün, dünyada muradına ersin.”

2. “Yeter ki benim güzellik gül bahçem şen olsun; dünyanın baharı baştan başa sonbahar olsa bana ne.”

3. “Güzellik bahçemin şükranesi olarak çene çukurum, Allah’ım, gönül bülbüllerine yuva olsun.”

4. “Âşıkların murat oku hedefe dosdoğru erişsin; eğri bakanın boyu bükülsün, yay olsun.”

5. “Gönül yakan güzelliğimi yan bakışlarımla birlikte görüp de bana iyi davranmayanın bahtı kara olsun.”

6. “Ya Rab, güzelliğimin hasretiyle sokağımda can verenlerin yeri cennet, yatağı cennette bir gül bahçesi olsun.”

7. Demiş ki: “Sokağımın gül bahçesinde âşıklarım ne zaman toplanırsa, o bahçede âşıkların beyi Refîkî olsun.”

Edebî ve Tarihî Yorum

Sevgilinin Ağzından

Gazelin bütün beyitleri sevgilinin sözüdür. İlk ve son beyit “Dimiş”, yani “demiş” diye başlar; aradaki beyitlerde sevgili birinci tekil kişiyle konuşur: “gülzâr-ı hüsnüm, çâh-ı zenahdânum, kıya bakışlarum, kûyumda”. Divan şiirinde sevgili çoğu zaman susan, âşığın konuştuğu taraftır; burada ise söz ona verilmiştir ve sevgili, “olsun” redifine uygun olarak bir dizi dua ve beddua sıralar. Âşıklarına iyilik diler, eğri bakanlara kötülük. Bu kuruluş, gazeli küçük bir sahne konuşmasına dönüştürür.

Beşinci beyit dilin sadeliğiyle öne çıkar: “Baña kim yahşi satmazsa anuñ bahtı yaman olsun.” “Yahşi” ve “yaman” gibi gündelik Türkçe kelimeler, sevgilinin ağzında halk diline yakın bir söyleyiş yaratır; “yahşi satmak” deyiminin buradaki tam anlamı kesin değildir, aktarım “iyi davranmak” karşılığını önerir. Dördüncü beyitte doğru ok ile eğri bakış karşılaşır; eğri bakanın boyu bükülüp yay olsun dileği, Refîkî’nin sık başvurduğu bir beddua kalıbıdır (Gazel 42’nin üçüncü beyti). Üçüncü beyitte çene çukuru gönül bülbüllerinin yuvasıdır; altıncı beyitte sevgili, kendi uğrunda can verenler için cennet ister. Son beyitte sevgili, âşıklar toplandığında Refîkî’yi onların “emîr”i yapar.

“Kan Olsun” Zemini

Mecma‘da gazel, Atâ’nın “İçersem âb-ı hayvânı lebüñsüz baña kan olsun / İçersin sen benüm kanum su gibi nûş-ı cân olsun” gazelinden sonra gelen nazireler arasındadır. Pervâne Bey Mecmuası’nda zemin, matlaı buna çok benzeyen bir gazeldir: Âhî’nin “Şarāb-i erġavān içsem lebüñsüz baña ḳan olsun”; Pervâne başlıkta Âhî’yi müderris ve Hüsn ü Dil’in yazarı olarak tanıtır. Pervâne’de sonbahar ve cennet beyitleri eksik, beşinci beytin sonu da “anuñ ḳaddi kemān olsun” biçimindedir; metin orada beş beyittir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar