Bir kedinin yediği ciğer, bu türküde bir gelinin evliliğine mal olur. Sabahtan yatsı sonrasına kadar kapıya sırayla kaynana, görümce, koca, kaynata ve en sonunda imam gelir; her biri gelinin halini sorar, her birine aynı cevap verilir: ciğeri kediler yedi. Ankara Devlet Konservatuvarı heyetinin 6 Temmuz 1943'te Amasya'da Naciye Perin'den kaydettiği bu güldürülü anlatı türküsü, plak listesinde "Kaynana Türküsü" adıyla geçer. TRT repertuvarına 1891 numarayla, "Sabah Oldu Kaynanam Geldi (Gelin Kaynana)" başlığıyla girmiştir; repertuvarın konu sınıflamasında ise "hayvanlarla ilgili" türküler arasında yer alır.

Künye

  • Repertuvar no: 1891 (TRT THM kırık havaları)
  • Yöre: Amasya
  • Kaynak kişi: Naciye Perin; konservatuvar kataloğunda icracılar Naciye Perin ve Sabri Tınaztepe
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: 6 Temmuz 1943
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Karcığar; karar La, bitiş Re
  • Usul: 4/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: eser bazında resmî TRT adresi yoktur; repertuvar künyesi, sözler ve iki sayfalık notanın görüntüsü için Repertükül.

Sözleri

Sabah oldu gaynanam geldi
Bu ne halin gelin kızım dedi
Kaynanacığım ciğeri kediler yedi
Oğlum gelsin halleşin dedi
Bağlantı:
Ah o kediyi tutu tutuversem
Tüylerini yolu yolu versem
Sokağa katı katıversem
Öğlen oldu görümüm geldi
Nedir halin yenge hanım dedi
Gözüm cicim ciğeri kediler yedi
Abim gelsin sen görürsün dedi
(Bağlantı)
Akşam oldu kocam geldi
Getir hanım ciğeri yiyelim dedi
Efendim ciğeri kediler yedi
Topla eşyalarını çık dışarı dedi
(Bağlantı)
Yatsıya da gaynatam geldi
Nedir halin gelin hanım dedi
Gaynatacım ciğeri kediler yedi
Çağırın imamı gelsin dedi
(Bağlantı)
Yatsıda sonu imam geldi
Bu ne hal gelin hanım dedi
İmam efendi ciğeri kediler yedi
İki guruş on para nikâhın dedi
(Bağlantı)

Bağlantıdaki ikilemeler ("tutu tutuversem", "yolu yolu versem", "katı katıversem") gelinin öfkesini anlatır: ah o kediyi bir yakalasam, tüylerini yolsam, sokağa atıversem. Nota altındaki kelime listesi dört sözü açıklar: "halleşmek" karşılıklı dertleşmek, anlaşmak; "katmak" koymak, bırakmak; "görüm" görümce; "gaynata" kayınpeder. Notada aynı kişi ilk dizede "gaynanam", üçüncü dizede "kaynanacığım" diye yazılmıştır; söyleyişteki bu dalgalanma metne aynen geçirildi.

Türkünün düzeni gün saatlerine göre kurulur. Kaynana sabah gelir ve "oğlum gelsin, onunla konuşun" der. Öğlen gelen görümce ağabeyini anarak gözdağı verir. Akşam gelen koca ciğeri ister, yenmiş olduğunu duyunca karısını evden kovar. Yatsıda gelen kaynata imamı çağırtır, yatsıdan sonra gelen imam da "nikâhın iki kuruş on para" der. Bu son dize iki türlü anlaşılabilir: nikâhın bu kadar ucuza bozulduğu ya da o nikâhın zaten bu kadar değersiz olduğu söyleniyor olabilir. Her iki okumada da türkü, küçük bir ev kazasının bütün akrabayı ayağa kaldırışını şakayla anlatır.

Hikâyesi

Türkünün gerçek bir gelinin başından geçenlerden doğduğunu gösteren bir bilgi yok. Hikâye türkünün içindedir; dışarıdan bir yakılış anlatısı kaynaklarda geçmez.

Müzikal Özellikleri

Dizelerin hece sayısı birbirini tutmaz. Kıtalar dört dizeden oluşur, ama "Sabah oldu gaynanam geldi" dokuz, "Kaynanacığım ciğeri kediler yedi" on üç hecedir; söz, ölçülü bir halk şiirinden çok konuşmaya yakın bir anlatım izler. Repertuvar künyesi ezgiyi Karcığar dizisinde ve 4/4'lük usulde verir; türkü Re'de biter, kararı ise La olarak yazılmıştır. Ses alanı en pes Sol'den en tiz La'ya, dokuz sese uzanır. Nail Demircioğlu'nun tablosu türküyü "Sabah Oldu Gaynanam Geldi" adıyla, Karcığar ve 4/4 olarak sıralar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Plağa okuyan, kaynak kişi Naciye Perin'dir. Konservatuvar kataloğu aynı gün Naciye Perin ile Sabri Tınaztepe'nin bir de "Gelin Havası (Koltukta Söylenirmiş)" okuduğunu kaydeder; bu parça TRT repertuvarına 4600 numarayla "Geline Bakın Geline (Kına Havası)" olarak girmiştir. Notanın çevrimiçi sayfasında dinlenebilen kayıt adsız bırakılmıştır. Naciye Perin'den sonra bu güldürülü türküyü plağa okuyan biri, en azından kaynaklara geçmiş biçimde, bilinmiyor.

Derlemeler ve Varyantlar

Kaynana ile gelin arasındaki gerginliği konu alan türküler konservatuvarın başka yörelerdeki derlemelerinde de karşımıza çıkar. Katalogda 1940'ta Akşehir'de "Kaynana Gelin Türküsü", 1944'te Bingöl'de "Gelin Kaynana Kavgası", 1945'te Nallıhan'da "Kaynana" ve Kırıkkale'de "Kaynana Havası", 1947'de Malkara'da yine "Kaynana" adlı parçalar kayıtlıdır. Bunların ezgi ya da söz bakımından Amasya türküsüyle bir bağı olup olmadığı katalogdan anlaşılmaz; ortak olan yalnızca konudur. Haluk Yücel'in Amasya türküleri listesinde eser "Sabah oldu gaynanam geldi" adıyla kırık hava sütununda işaretlidir. Amasya'nın TRT'deki öteki türküleri Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında sıralanır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar