Özgün Metin

Vezin: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Men ki ser-gerdân-ı aşkım hîç kârım kalmadı
Ayb kılman dostum elde ihtiyârım kalmadı
Şîşe-i takvâmı kırmıştır melâmet taşları
Rind-i rüsvâyım benim nâmûs u ârım kalmadı
Kays-veş sahrâ-yı firkatte tavattun eyleyip
Vahşet-i nâs eyledim bir gam-güsârım kalmadı
Zulmet-i hicrândayım ben subh u şâmım bir benim
Mihr-i vuslattan cüdâ oldum nehârım kalmadı
Sarf-ı efkâr eylemem dünyâ gezend ü sûduna
İştigâl-i aşkdan özge fikârım kalmadı
Geldi bir kez yanıma vâh berk-veş geçdi hemân
Neyleyim kûşemde bir şeb nâzlı yârım kalmadı
Hasta-ı hicrânınım olsun begim vaslın devâ
Rahm kıl başın içün Sabrî karârım kalmadı

Günümüz Türkçesiyle

1. Ben ki aşkın sersemi, başı dönmüş bir aşığıyım, hiçbir işim gücüm kalmadı. Ey dostlar, beni ayıplamayın; elimde irade diye bir şey kalmadı.

2. Kınama taşları takva şişemi kırmıştır. Ben adı kötüye çıkmış bir rindim; ne namusum kaldı ne utanmam.

3. Mecnun gibi ayrılık çölünü yurt edinip insanlardan ürktüm, onlardan kaçtım; derdimi paylaşacak tek bir dostum kalmadı.

4. Ayrılığın karanlığı içindeyim; sabahım da akşamım da birdir. Kavuşma güneşinden ayrı düştüm, gündüzüm kalmadı.

5. Dünyanın zararına da kârına da kafa yormam. Aşkla uğraşmaktan başka bir düşüncem kalmadı.

6. Bir kez yanıma geldi, ne yazık ki şimşek gibi hemen geçip gitti. Ne yapayım, nazlı sevgilim köşemde bir gece bile kalmadı.

7. Senin ayrılığının hastasıyım; beyim, kavuşman bana ilaç olsun. Başın için merhamet et; Sabrî'nin sabrı, kararı kalmadı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve mahlas son beyitte geçer. Redif "-ım kalmadı", kafiye "kâr, ihtiyâr, âr, gam-güsâr, nehâr, fikâr, yâr, karâr" kelimelerindeki "-âr" sesidir; her beyit bir kaybı sayarak aynı yere döner. Vezin, aruzun en çok kullanılan kalıplarından "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün"dür; kaynak vezni göstermez, tespit bizimdir. Gazeli Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde Hakan Yekbaş, Orhan Bilgin'in divan neşrinden örnek olarak aktarır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün beyitleri aşkın insanın elinden aldıklarını sayar: iş, irade, namus, dost, gündüz, düşünce, sevgili ve sonunda sabır. Redifin tekrarı bu sayımı bir yakınmaya dönüştürür. İkinci beyitte "şîşe-i takvâ", yani takva şişesi ile "melâmet taşları" arasında kurulan istiare, rindliğin divan şiirindeki bilinen tablosudur: kınama taşlarıyla kırılan şişe, âşığın dindarlık itibarının dağılmasıdır. Üçüncü beyitteki Kays, Leylâ'nın âşığı Mecnun'dur; çöle düşmesi ve insanlardan ürkmesi, ayrılığın âşığı yalnızlığa sürmesinin geleneksel örneğidir.

Dördüncü beyitte karanlık ile güneş, sabah ile akşam, gece ile gündüz arasındaki tezat ayrılıkla kavuşma arasındaki farkı anlatır; "mihr" hem güneş hem sevgi demektir ve beyte ikinci bir anlam katar. Altıncı beyitteki "berk-veş", şimşek gibi, sevgilinin kısa ziyaretini somut bir görüntüyle verir. Son beyitte mahlas "Sabrî" ile "karârım kalmadı" sözü arasında bir tevriye sezilir: sabır adını taşıyan şair sabrının tükendiğini söyler. Bu yorum bizimdir. Dil, Arapça ve Farsça tamlamalarla örülü olmakla birlikte açık ve akıcıdır; Yekbaş'ın şairin duygu ve düşünceyi ön planda tuttuğunu söylemesi bu gazelde de görülür.

Tarihî Bağlam

Gazelin yazıldığı vesile hakkında bilgi yoktur. Yekbaş'ın maddesine göre Sabrî'nin şiirleri ölümünden sonra, 1309 (1893) yılında Bayramzâde Yusuf Sıdkî Hoca tarafından divan hâlinde toplanmış ve bu divanın tenkitli metnini 1992'de Orhan Bilgin yayımlamıştır. Gazel Bilgin'in kitabında 20. ve 74. sayfalarda yer alır; sayfa numaralarından biri incelemeye, öteki metin bölümüne ait olmalıdır. Yirmi dört yaşında ölen bir şairin aşkı bir yıkım ve tükeniş olarak anlatması okura biyografik bir okuma için kapı açar; ancak kaynaklarda şiirle şairin hayatındaki belli bir olay arasında bağ kuran bir kayıt yoktur. Şairin hayatı için Eyüb Sabrî yazısına bakılabilir.

Kaynakça

  • Orhan Bilgin, Merzifon'lu İki Şair (Eyüb Sabrî-Hıfzî), İstanbul: Enderun Kitabevi, 1992, s. 20, 74 (Yekbaş 2014 aktarımıyla).
  • Hakan Yekbaş, "Sabrî, Eyüb Sabrî, Merzifonlu", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 27.11.2014 (güncelleme 01.12.2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sabri-eyub-sabri-merzifonlu

Çevrimiçi kaynaklar