Özgün Metin

Vezin: Mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

O teşneyüm yeme baḳsam serāb olur peydā
Bu baḫt ile ele mey alsam āb olur peydā
Bu kim sitāre ile düzd-i tīre-cūy olsam
Şeb-i maḥāḳ ise de māh-tāb olur peydā
Ḫadeng-i ġamẓe-i dil-ber-mis̱āl çeşm-i laṭīf
Ḥiṣār-ı āhına doġrulsa bāb olur peydā
Tebessümüñle beni güldür öldür aġyārı
Bu az ‘amelde saña çoḳ s̱evāb olur peydā
Taḳātur itdi ruḫ-ı yārdan ‘araḳ Ṣāḥib
Şu berg-i gül gibi k’andan gül-āb olur peydā

Günümüz Türkçesiyle

1. Öyle bir susuzum ki denize baksam serap belirir; bu bahtla elime şarap alsam su olur.

2. Bu yıldızla (talihle) karanlık arayan bir hırsız olsam, ayın hiç görünmediği gece bile olsa ay ışığı belirir.

3. Sevgilinin gözü gibi ince gözün (yaydığı) bakış oku, âhının kalesine doğrulsa (kalede) bir kapı açılır. (Beytin bağlantısı tam açık değildir.)

4. Gülümsemenle beni güldür, rakipleri öldür; bu küçük işte sana çok sevap doğar.

5. Sâhib, sevgilinin yanağından ter damladı; şu gül yaprağı gibi ki ondan gülsuyu çıkar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Divanın gazeller bölümü, kaderine gülen bir şairin sesiyle açılır. İlk iki beyit bahtsızlığı abartıya vurur: şair öyle susuzdur ki denize baksa serap görür, eline şarap alsa su olur; karanlık arayan bir hırsız olsa, ayın hiç doğmadığı "maḥāḳ" gecesinde bile ay ışığı çıkar. İki beyit de aynı mantıkla kurulur: istenen şey tam istendiği anda tersine döner. Bu türden bahtsızlık nükteleri, Topal'ın Sâhib'in gazellerinde halk tabirlerine, deyimlere ve veciz ifadelere bolca yer verdiği yolundaki tespitine uyar.

Üçüncü beyitten sonra gazel sevgiliye döner. Dördüncü beyit bir iyilik pazarlığı yapar: sevgili gülümseyerek âşığı güldürecek, aynı gülümsemeyle rakipleri kahrından öldürecek, bu "az amel" ona çok sevap kazandıracaktır. Mahlas beyti, "gül-āb" (gülsuyu) kelimesinin yapısından yararlanır: sevgilinin yanağı bir gül yaprağıdır ve ondan damlayan ter, gülsuyu olur. "-āb" kafiyeli kelimelerin üçü (serāb, āb, gül-āb) su ile ilgilidir; gazel, ilk mısradaki susuzluğu son beyitteki gülsuyuyla kapatmış olur.

Topal metni üç nüshayı karşılaştırarak kurmuştur; İstanbul Üniversitesi T. 738 nüshasında dördüncü beyit "tebessümüñle" yerine "nigāhuñla" (bakışınla) diye başlar ve beytin anlamını gülümsemeden bakışa çevirir. Gazel, divanda elif harfi bölümünü açar.

Kaynakça

  • Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 92, gazel 1 (Millet Ktp. Ali Emîrî Manzum 243, vr. 11b; İÜ Ktp. T. 1710/6, vr. 2b; İÜ Ktp. T. 738, vr. 5a); ayrıca s. 7 (üslup). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014

Çevrimiçi kaynaklar