Özgün Metin

Vezin: Mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

Ḫaṭṭ geldi ruḫ-ı ḥüsnünüñ ārāyişi bitdi
Kārın başa irdi o cefākār işi bitdi
Doldı dehen-i dīde vü eşk-i ṭarabla
Yaşına girüp ṭıfl-ı dü-çeşmüñ yaşı bitdi
Dil-i zaḫmına isterdi şehā [okunamadı]
Lafẓ eyledi ḫaṭṭ geldi hele ḫᵛāhişi bitdi
Ḫaṭṭ-ı lebi vaḥşet-res iken ‘āşıḳ-ı zāra
Ruḫsārda andan nefi‘ bir mevḥaşı bitdi
Ṣāḥib diyerek ṣabr ile her iş beter olma
Ḫaṭṭ geldi ruḫ-ı ḥüsnünüñ ārāyişi bitdi

Günümüz Türkçesiyle

1. Ayva tüyü geldi, güzelliğinin yanağının süsü bitti; o cefacının işi sonuna erdi, işi bitti.

2. Gözün ağzı sevinç gözyaşlarıyla doldu; iki gözün çocuğu (göz bebekleri) yaşına girdi, "yaşı" (hem yaşı hem gözyaşı) bitti, çıktı.

3. Ey padişah, gönül yarasına (……) isterdi; "tüy geldi" dedi, nihayet isteği bitti. Mısraın sonundaki kelime okunamadığı için beytin ilk yarısı eksik kalıyor.

4. Dudağın ayva tüyü inleyen âşığı ürkütürken, yanakta ondan faydalı bir ıssızlık (yer) bitti. Bu mısraın anlamı belirsizdir; çeviri yaklaşıktır.

5. "Sâhib, sabırla her iş beter olmaz" diyerek; tüy geldi, güzelliğinin yanağının süsü bitti.

Edebî ve Tarihî Yorum

Gazelin bütün oyunu redifteki "bitdi" fiilinin iki anlamına dayanır. Türkçede "bitmek" hem sona ermek hem de bitki gibi yerden çıkmak, yetişmek demektir. Ayva tüyü yanakta "biter", yani çıkar; aynı anda güzelliğin süsü "biter", yani sona erer. Divan şiirinde ayva tüyünün gelişi güzelliğin sonu sayıldığı için tek bir fiil iki olayı birden anlatır. İkinci beyitte "yaş" kelimesi de iki anlamlıdır: hem ömrün yılları hem de gözyaşı. Göz bebeklerine "iki gözün çocuğu" denir; çocuk "yaşına girer" ve gözyaşı "biter", yani çıkıp akar. Sâhib'in 111. gazelinde de gözyaşı, yedi yaşına girip dişleri çıkan bir çocuğa benzetilmişti.

Mahlas beytinin ikinci mısraı, gazelin ilk mısraını kelimesi kelimesine tekrar eder. Gazel böylece başladığı cümleyle kapanır ve "tüy geldi, süs bitti" haberi bir nakarat gibi iki kez duyulur. Mahlas beytinin ilk mısraı ise bir halk sözüne benzer: sabırla her iş kötüye gitmez. Âşığın sabrı, sevgilinin güzelliği sona erdiğinde ödüllendirilmiştir.

Tezdeki Türkçe gazellerin sonuncusu olan bu şiirin metninde üç ayrı güçlük vardır: üçüncü beytin bir kelimesi okunamamış, ikinci beytin ilk mısraında vezin bozukluğu belirtilmiştir, dördüncü beytin anlamı da tam olarak çözülemiyor. Yardıma çağrılabilecek ikinci bir nüsha bulunmaz; gazeli yalnız T. 738 numaralı İstanbul Üniversitesi yazması içerir.

Kaynakça

  • Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 220, gazel 117 (İÜ Ktp. T. 738, vr. 24b). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014

Çevrimiçi kaynaklar