Özgün Metin
Ḫāme ki maḳām-ı pāya serle gitmiş
Āḫir bu revişle neyl-i kāma yetmiş
Bir ‘abd-i siyehdi māliki şimdi anı
Taḥrīr içün kitābete ḳaṭ‘ itmiş
Günümüz Türkçesiyle
1. Ayağın durduğu yere başıyla yürüyen kalem, sonunda bu gidişle muradına ermiş.
2. Kara bir köleydi; sahibi şimdi onu azat etmek (tahrîr) için kitâbete kesmiş (hem yazmak için ucunu kesmiş, hem de bedelle azat sözleşmesine bağlamış).
Edebî ve Tarihî Yorum
Sâhib'in üç rubaisinin ilki, kamış kalemi bir köle olarak anlatır ve bunu Osmanlı hukukunun köleliğe dair terimleriyle yapar. Kalem mürekkeple kararmış olduğu için "kara köle"dir. Sahibi onu "tahrîr" için "kitâbet"e "kat‘" etmiştir. Yazı diliyle bu söz, kalemin ucunu yazı yazmak için kesmek demektir: tahrîr yazmak, kitâbet yazıcılık, kat‘ ise kalemin ucunu kesmektir. Fıkıh diliyle ise aynı kelimeler başka bir hikâye anlatır: tahrîr köleyi azat etmek, kitâbet kölenin belli bir bedel ödeyerek özgürlüğünü kazandığı sözleşme, kat‘ ise bu bedeli kesip kararlaştırmaktır. Böylece tek bir mısra hem bir yazı sahnesini hem de bir azat sözleşmesini anlatır.
İlk beyit kalemin yazarken nasıl hareket ettiğini gösterir. Kalem, insanın ayağıyla yürüdüğü yere başıyla, yani ucuyla gider; başını yere koyarak yürüyen bu alçakgönüllü yürüyüş sonunda onu muradına erdirmiştir. Kalemin başının kesilmesi Sâhib'in birçok gazelinde geçen bir imgedir; burada ise kesilen baş, özgürlüğe giden yolun başlangıcı olur.
Tez bu rubainin veznini kaydetmemiştir; metin İstanbul Üniversitesi'ndeki T. 738 yazmasının 23a yaprağından gelir ve başka nüshada görülmez.
Kaynakça
- Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 222, rubâî 1 (İÜ Ktp. T. 738, vr. 23a). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014
Çevrimiçi kaynaklar
