Özgün Metin

Vezin: Ahreb (neşirde yalnız kalıbın adı verilmiş)

Ṣāḥib sözünüñ netīcesin idrāk it
Ṣaḥn-ı dilüñi gerd-i riyādan pāk it
Olduñ çü reh-i na‘t-ı resūle sālik
Düzd-i süḫan u sehv ü ḫaṭādan pāk it

Günümüz Türkçesiyle

1. Sâhib, sözünün nereye varacağını kavra; gönlünün avlusunu riya tozundan temizle.

2. Peygamber'i övme (naat) yolunun yolcusu olduğuna göre, (sözünü) söz hırsızlığından, yanılmadan ve yanlıştan arındır.

Edebî ve Tarihî Yorum

İki beyitlik bu kıt‘a, divanın baş taraflarında, Ali Emîrî nüshasının 3a yaprağında yer alır ve bir naata hazırlık gibi okunur. Şair kendine seslenir: Peygamber'i övme yoluna girmiş biri önce gönlünü riyadan, sonra sözünü kusurdan arındırmalıdır. Divanların başında münâcât ve naat bulunması âdettir; Sâhib'in divanı da münâcât olan bir kasideyle açılır. Kıt‘anın bu açılış şiirlerinin yanında durması, onun naat söylemeden önce şairin kendine verdiği bir öğüt olarak yazıldığını düşündürür, ama kıt‘anın divandaki tam yeri tezde ayrıca tartışılmaz.

İkinci beytin "düzd-i sühan" tamlaması dikkat ister. Kelime kelime "söz hırsızı" demektir ve divan şiirinde başkasının buluşunu kendine mal eden şair için kullanılır; bugün intihal dediğimiz şeydir. Şair naat yolunda bu kusuru, yanılma (sehv) ve yanlış (hatâ) ile aynı sıraya koyar. Kutsal bir konuyu övmeye girişen kişi, sözünün hem kendisine ait hem de doğru olmasına özen göstermelidir.

Kıt‘a, matla beyti olmayan ve en az iki beyitten kurulan nazım biçimidir; beyitlerin yalnız ikinci mısraları kafiyelidir. Burada iki mısra da "pâk it" (temizle) redifiyle biter ve kafiye "idrâk" ile "hatâdan" arasında değil, redifin tekrarında duyulur. Neşir vezni yalnızca "Ahreb" diye adlandırır; bu, rubailerde de kullanılan hezec bahrinin ahreb kolunu gösterir.

Kaynakça

  • Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 221, kıt‘a 1 (Millet Ktp. Ali Emîrî Manzum 243, vr. 3a; İÜ Ktp. T. 738, vr. 1b). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014

Çevrimiçi kaynaklar