Özgün Metin
Vezin: Fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün
Nefy-i "lā"dan eyleyüp iṡbāt-ı illā-yı yaḳīn
Eyle istidlāl yoḳdan ‘ālemüñ var olduġun
Günümüz Türkçesiyle
1. "Lâ"nın olumsuzlamasından "illâ"nın olumlamasını kesin bilgiyle çıkararak, âlemin yoktan var olduğunu delille göster.
Edebî ve Tarihî Yorum
Bir önceki matla tevhid formülünü aşka uygulamıştı; bu beyit aynı formülü kelamın en temel sorularından birine bağlar: âlemin yoktan yaratılışı. "Nefy" ve "isbât", "lâ ilâhe illallah" cümlesinin olumsuzlayan ve olumlayan iki yanıdır. Şair, olumsuzlamadan olumlamaya geçişi bir akıl yürütme (istidlâl) örneği olarak görür: önce "yok" denir, sonra o yokluktan bir "var" çıkarılır. Âlemin de böyle yokluktan varlığa geldiği, kelamcıların savunduğu "hudûs" (âlemin sonradan yaratılmışlığı) görüşüdür.
Beyitte bir yazı oyunu da vardır. "Yokdan var olmak" sözünde "yok" ile "var", "lâ" ile "illâ"nın Türkçe karşılıkları gibi durur. İlk kelimesi olumsuzlama, son kelimesi varlık olan beyit, anlattığı geçişi kendi dizilişiyle de gösterir. Sâhib'in medrese eğitimi ve kelam bilgisi, divanının birçok yerinde olduğu gibi burada da şiirin malzemesi olur. Beyit üç nüshada bulunur; tek nüsha farkı "illâ-yı" kelimesindeki eke ilişkindir.
Kaynakça
- Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 225, matla‘ 8 (Millet Ktp. Ali Emîrî Manzum 243, vr. 37b; İÜ Ktp. T. 1710/6, vr. 18b; İÜ Ktp. T. 738, vr. 3b). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014
Çevrimiçi kaynaklar
