Özgün Metin
Vezin: Fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün
İnficār-ı tāze buldı yine yenbū‘-ı ḫayāl
Eylesün cūy-ı senā vü medḥi pür-mevc-i zülāl
Ya‘nī ol ẕāt-ı şerīfüñ medḥi kim şāyestedür
Olsa vaṣfıyla kümeyt-i ḫāmeden fekk-i ‘ıḳāl
Ol sütūde-sīret-i vālā nihān-ı ḫūş-şiyem
Ketḫüdā-yı vāli-i Baġdād-ı devlet-iḥtifāl
Himmeti mefḫar-ı ‘ālem Muḥammed kim odur
Gülşen-i ezhār-ı dāniş mecma‘-ı ḥüsn-i ḫıṣāl
Bī-tereddüd ser-i ḫāmīm oldı isminde celī
Āḫir-i ḥarf-i şerīfidür ki yormaz pāke dāl
Āfitāb-ı ālem-ārā gibi mis̱li bī-naẓīr
Sīret ü ḫulḳı sürūşānveş ser-ā-pā bī-menāl
Hem binā-yı aḳl u fikrinde metānet şöyle kim
Bulsa da ‘ālem tezelzül sīne bulmaz iḫtilāl
Ketḫüdālıḳ bezmine virdikde revnaḳ maḳdemi
Buldı dillerden ġubār hem vaġm-ı naḳż-ı zevāl
Vaṣf-ı pākinde n’ola oldı ise īcāz-süḫan
Ġālibā īrās̱-ı iḥẕār eyler iks̱ār-ı maḳāl
Nükte-i "māḳalle dell" is̱bāta ḳāfīdür bunı
Bīm-i taṣdī‘ ise aḳdem cümleden bī-ḳīl u ḳāl
Eyleye Mevlā mübārek irtiḳā-yı rif‘atin
Devlet ü ‘ömrin ide efzūn Ḫudā-yı zü’l-celāl
Gūş idince Ṣāḥib-i iḫlāṣ-kārı bī-riyā
Didi tārīḫ-i güzīn-i ketḫüdā-yı bā-kemāl
Günümüz Türkçesiyle
1. Hayal pınarı yine yeni bir fışkırış buldu; övgü ve methiye ırmağını tatlı su dalgalarıyla doldursun.
2. Yani o şerefli zatın övgüsü ki, onu anlatmak için kalemin doru atının bağları çözülse yaraşır.
3. O yüce, övülmüş huylu, iyi tabiatlı kişi; devlet törenleriyle anılan Bağdat valisinin kethüdası,
4. Himmeti dünyanın övüncü olan Muhammed ki, o bilgi çiçeklerinin gül bahçesi, güzel huyların toplandığı yerdir.
5. Şüphesiz adında "hâ-mîm"in başı apaçık göründü; şerefli harflerinin sonu "dâl"dır ki temizi yormaz. (Bilmece niteliğindeki beytin çözümü kesin değildir.)
6. Dünyayı süsleyen güneş gibi eşi benzeri yoktur; huyu ve yaratılışı melekler gibi baştan başa kusursuzdur.
7. Akıl ve düşünce binasında öyle bir sağlamlık var ki, dünya sarsılsa bile göğsü bir sarsıntı bulmaz.
8. Gelişi kethüdalık meclisine parlaklık verince, gönüllerden toz ve yıkılma kederi silindi.
9. Temiz vasfında söz kısa tutulduysa buna şaşılmaz; galiba çok söz söylemek usanç doğurur.
10. "Az ve öz olan" (en iyi sözdür) inceliği bunu ispata yeter; baş ağrıtma korkusu ise her şeyden önce dedikodusuz (bırakılmalıdır).
11. Mevlâ yüceliğini kutlu bir yükselişle arttırsın; celal sahibi Allah devletini ve ömrünü çoğaltsın.
12. Gösterişsiz, ihlaslı Sâhib (bunu) duyunca tarihini söyledi: "Seçkin, kemal sahibi kethüda."
Edebî ve Tarihî Yorum
Bu kısa tarih, Bağdat valisi Hasan Paşa'nın kethüdası Muhammed adında birini över; dördüncü beyit adı açıkça verir. Neşir kethüdanın kimliği hakkında bilgi vermez. Manzume Hasan Paşa çevresine yazılmış önceki üç parçadan sonra, Urfa tarihlerinin ardından gelir; divandaki sıra şiirlerin yazılış sırası olmayabilir.
Beşinci beyit bir harf bilmecesidir. Muhammed adı Arap harfleriyle "mîm, hâ, mîm, dâl" diye yazılır; şair bu adda "hâ-mîm" harflerinin, yani Kur'an'daki bazı sûrelerin başında bulunan "Hâ Mîm" harflerinin "başının" göründüğünü, adın son harfinin de "dâl" olduğunu söyler. "Dāl" aynı zamanda "delalet eden, gösteren" anlamına geldiğinden, mısraın ikinci yarısı bir tevriye taşıyor olabilir; ancak beyit kapalıdır ve neşir bir açıklama yapmaz.
Dokuzuncu ve onuncu beyitlerde şair övgünün kısa tutulmasını savunur. Bunun için "hayru'l-kelâm mâ kalle ve dell" (sözün iyisi az ve öz olanıdır) diye bilinen Arapça sözün "mā ḳalle ve dell" kısmını alıntılar; çok söz usanç verir, beyitler de bu yüzden azdır. Önceki tarihlerde uzun övgüler yazan Sâhib'in burada on iki beyitle yetinmesi bu gerekçeye bağlanmış olur.
Tarih mısraındaki "ketḫüdā-yı bā-kemāl" ibaresi, izafet "ye"si yazılarak ebced hesabına vurulduğunda 1129 (1716-1717) değerini verir; "güzīn" kelimesi de hesaba katılırsa sayı çok büyür. Hangi kelimelerin hesaba girdiği metinde belirtilmediği için bu sonuç bir tahmindir. Dördüncü beytin ilk mısraı ölçüye uymaz, Topal da bunu not etmiştir; metin yine yalnız Ali Emîrî yazmasından bilinir.
Kaynakça
- Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 76-77, tarih 7 "Tārīḫ-i Berāy-ı Ketḫüdā-yı Vālī-i Baġdād Ḥasan Paşa" (Millet Ktp. Ali Emîrî Manzum 243, vr. 10a). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014
Çevrimiçi kaynaklar
