Sami Baydar şiire resimden geldi: resim eğitimi almış bir ressamdı, şiirin yanında öykü de yazdı. 26 Eylül 1962'de Merzifon'da doğdu, 29 Ekim 2012'de yine Merzifon'da öldü. İlk şiirleri on sekiz yaşında Beyaz dergisinde çıktı, toplu şiirleri ölümünün hemen ardından Dünya İnancı adıyla basıldı. Hayatının son yirmi yılını aşan bölümünü İstanbul'un edebiyat çevrelerinden uzakta, Merzifon'daki anne evinde geçirdi. Sağlığında az tanınan bu şair, bugün 1980'lerde yazmaya başlayan kuşağın en kendine özgü seslerinden biri sayılır ve şiirleri İngilizceye de çevrilmiştir.

Hayatı

İlkokulu, ortaokulu ve liseyi Merzifon'da okudu. 1979'da İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nin Resim Bölümü'ne girdi; 1981'de Neşet Günal'ın, 1983'te Devrim Erbil'in atölyesine geçti. Okul, akademinin Mimar Sinan Üniversitesi'ne dönüştüğü yıllarda bitti. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü mezuniyeti atölyeye geçişten üç yıl sonraya koyar, şiirlerini İngilizceye çeviren Murat Nemet-Nejat ise 1987 yılını verir. Yüksek lisansını da aynı bölümde tamamladı. Öğrenciyken, 1984'te Gösteri dergisinin resim yarışmasında başarı ödülü aldı. İlk kişisel sergisini Garanti Bankası'nın Yonca Sanat Galerisi'nde açtı; Nemet-Nejat bu serginin tarihini 1989 olarak kaydeder.

İstanbul yılları, şiirinin de en çok göründüğü yıllardır. İlk kitabı Dünya Efendileri 1987'de kendi imkânıyla basıldı, onu öykü ve şiir kitapları izledi. 1992'de Sombahar dergisinde onunla yapılmış uzun bir söyleşi, "Keşke dünyanın yüzeyinde başka bir tabaka daha olsa" başlığıyla yayımlandı. 1990'ların başında ise İstanbul'dan ayrılıp Merzifon'a döndü. Bu dönüşün ilk yıllarına ait tek doğrudan tanıklık, kendi mektuplarıdır: Temmuz 1992 ile Aralık 1996 arasında, o sıralar on yedi yaşında genç bir şair olan Ömer Aygün'e yazdığı mektuplar sonradan Ömer Şişman ile Mahmut Sefa İpek'in hazırlığıyla Gece Çıkış Yolu Bulamadım adlı kitapta toplandı. Kitabın tanıtımı, Merzifon'daki hayatının çoğu okur için bir muamma olarak kaldığını söyler.

Merzifon'da resim yapmayı ve dergilere yazmayı sürdürdü. 29 Ekim 2012'de, elli yaşında öldü. Nemet-Nejat ölümünün bir kalp krizinden olduğunu yazar. Ölümünden sonra şair Necmi Zekâ ona iki şiir ayırdı: "Sb'nin Resmi" ve "sb'nin ölümü". İkincisi, ağaç kovuklarından gizlenmeyi öğrenmiş, annesiz kalmış kaplumbağalardan kıpırdamamayı öğrenmiş birinin portresiyle açılır ve Erik Mortenson'un çevirisiyle İngilizcede de yayımlanmıştır.

Amasya ile Bağı

Baydar Merzifon'da doğdu, okul yıllarını orada geçirdi, ömrünün son yirmi yılını aşkın bir süreyi de orada yaşayarak orada öldü. Şiirinin ikinci dönemi bütünüyle bu kasabada yazılmıştır. Nemet-Nejat, 1996 ile 2003 arasındaki yedi yıllık yayın boşluğunu doğrudan bu dönüşe bağlar: şair İstanbul'daki şiir çevresinden kopmuş, Merzifon'daki aile evinde dış dünyayla neredeyse hiç bağ kurmadan yaşamıştır. Mektuplardaki bir parça bu dönemin edebiyata bakışını kendi sesinden verir:

Bilge Karasu'yu ilk kez 1981'de okumuştum. Göçmüş Kediler Bahçesi'ni. Şimdi katlanamıyorum, okuyamıyorum. Çok mükemmeli arıyor.

Mektubun devamında kurgudan rahatsız olduğunu, aynı gerekçeyle on yıldır sinema yönetmenlerinin filmlerini izlemediğini, her şeyin "düzenlenip hazırlanmış" olmasının kendisini sıktığını anlatır. Kasabadaki inzivası bu sözlerle birlikte okununca bir kaçıştan çok bir tercih gibi de görünebilir; ancak bu yalnızca mektuplardan çıkan bir izlenimdir, Baydar kendi dönüşünü açıklayan bir metin bırakmamıştır.

Merzifon onun adını bugün de taşır. Merzifon Belediyesi'nin hazırladığı Kültür Yolu haritasındaki duraklardan biri Ressam Sami Baydar Kültür Evi'dir; kentin öteki yapılarıyla birlikte Merzifon yazımızda anılır.

Şiiri

Telif notu: 29 Ekim 2012'de ölen Baydar'ın şiirleri 2082 yılı kapanana dek telifli kalacak; o güne kadar şiirlerine ayrı sayfa açılamıyor. Aşağıda şiirlerinden alıntı yok, yalnız adları ve haklarında yazılanlar var.

Şiirleri ve öyküleri Beyaz, Hürriyet Gösteri, Deter, Sombahar, Ludingirra, Kaşgar, eskiZ, Göçebe, Kitap-lık ve Geceyazısı gibi dergilerde çıktı. Serbest ölçüyle yazdı. İlk kitap çıktığında Haydar Ergülen onu Şiir Atı'nda "Kendi İçinden Geçenleri Anlatan" başlıklı bir yazıyla karşıladı; Çiçek Dünyalar üzerine Cevdet Karal 1998'de Virgül'de yazdı. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onun şiirini okura "kendine yeterli ve kendini tamamlamış bir imajlar dünyası" sunan bir şiir olarak tarif eder ve Çiçek Dünyalar'da bakışın derinleştiğini söyler.

En ayrıntılı okumayı Nemet-Nejat yapmıştır. Ona göre Baydar'ı anlamanın iki yolu vardır. İlki konuyla ilgilidir: şiirine, benliğin gözyaşı ve acı yoluyla silinmesini merkeze alan bir tasavvuf duygusu siner; ortaya çıkan, Türkçede hüzün denen ve neredeyse vecde varan bir kederdir. Ana imge sudur, hem akışı hem ağlamayı çağrıştırır. İkinci yol yazma biçimiyle ilgilidir. Baydar şairden önce ressamdı ve çevirmen, onun şiirlerini düşüncelerine birer alan ayırarak, şiiri bu alanların görsel düzeni üzerine kurarak yazdığını düşünür. Dil bu düzenin gerisinde kalır; cümle yapısı zaman zaman dağılmanın eşiğine gelir. Türkçe zamirlerin cinsiyet taşımaması, kime seslenildiğini belirsiz bırakan bu kaymaları kolaylaştırır. Nemet-Nejat şiirin en parlak anlarını tam da bu bulanık yerlerde bulur.

Aynı çevirmen şiirleri iki döneme ayırır. 1987-1996 arasındaki dört kitap karmaşık, yoğun şiirlerdir. 2003'te başlayan ikinci dönem ise ilk bakışta çok yalın, en aza indirilmiş bir dil kullanır, ama boşluklar ve ani sıçramalar onu ilk dönemle bağlı tutar. Nemet-Nejat, şairin yayından çekilip yeniden ortaya çıkışını Leylâ ile Mecnûn hikâyesindeki kayboluş ve kırlarda hayvanlarla konuşarak erişilen aydınlanmayla karşılaştırır; bu, çevirmenin kendi yorumudur.

Türkiye dışında da okundu. Birkaç şiiri 2008'de yayımlanan New European Poets antolojisine alındı. Nemet-Nejat'ın çevirileri 2013'te bir proje dosyası olarak, 2022'de de The Antonym dergisinde yayımlandı. Bu seçkideki şiirler ilk iki kitaptan gelir: Dünya Efendileri'nden "Kauçuk", "Sevgilim" ve "Güvercin ve Çocuk", Yeşil Alev'den "Saplı Bıçak", "Cılız" ve "Turunculuğu Yüzünden". Şiirlerin Türkçe metinleri için Dünya İnancı'na başvurulmalıdır.

Eserleri

  • Şiir: Dünya Efendileri (İstanbul 1987), Yeşil Alev (İstanbul 1991), Dünya Bana Aynısını Anlatacak (İstanbul: Korsan, 1995), Çiçek Dünyalar (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1995; Nemet-Nejat 1996 verir), Varla Yok Arasında (İstanbul: Everest, 2003), Nicholas'ın Portresi (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005).
  • Toplu şiirler: Dünya İnancı (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2012); önceki kitapların yanında yeni kitabı Vücut Her Zaman Savaşır'ı da içerir.
  • Öykü: Dünyadan Çıkış Yolları (1990), Dünyada Anılara Bakıyorum (İstanbul 1991), Sese Gelen Sevgili: Toplu Öyküler (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2015).
  • Mektup: Gece Çıkış Yolu Bulamadım (Ömer Aygün'e mektuplar, 1992-1996; hazırlayanlar Ömer Şişman, Mahmut Sefa İpek).

Kronoloji

1962: 26 Eylül'de Merzifon'da doğar.

1979: İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü'ne girer.

1980: İlk şiirleri Beyaz dergisinde yayımlanır.

1983: Devrim Erbil atölyesine geçer.

1984: Gösteri dergisi resim yarışmasında başarı ödülü alır.

1987: İlk şiir kitabı Dünya Efendileri çıkar.

1992: Sombahar'da söyleşisi yayımlanır; Ömer Aygün'le mektuplaşması başlar.

2003: Yedi yıllık aradan sonra Varla Yok Arasında yayımlanır.

2008: Şiirleri New European Poets antolojisinde yer alır.

2012: 29 Ekim'de Merzifon'da ölür; toplu şiirleri Dünya İnancı basılır.

Kaynakça

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar