Otuz yılı aşkın savcılık hayatı boyunca şiirden ayrılmayan Berin Taşan'ın tam adı Nizamettin Berin Taşan'dır; 9 Kasım 1928'de Merzifon'da doğdu. İlk şiiri on sekiz yaşında Varlık'ta çıktı, son kitabı yetmiş yaşını geçtikten sonra basıldı. Cemal Süreya'nın "çağdaş şiirimizin yapıtaşları" arasında saydığı birkaç şiirin sahibi olan Taşan, Merzifon'un eski ailelerinden birinden gelir: babası Merzifon tarihinin yazarı Aziz Taşan, uzak dedeleri arasında Zeyniyye şeyhi Abdürrahîm-i Rûmî ile genç yaşta ölen şair Eyüb Sabrî vardır. 17 Haziran 2018'de öldü ve İzmir'de toprağa verildi.

Hayatı

Annesi Lebibe Hanım, babası İçişleri Bakanlığı'nda daire müdürlüğü yapmış ve bir Merzifon Tarihi yazmış olan Aziz Taşan'dır. İlkokulu Merzifon'da bitirdi, orta öğrenimini Niğde ve Samsun'da sürdürdü; 1947'de Samsun Lisesi'nden mezun olarak Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girdi. 1948'de, henüz öğrenciyken Merzifon'da gazeteci yazar Mehmed Kemal'le tanıştı. Yedek subaylığı sırasında oraya sürülen Mehmed Kemal, yıllar sonra Cumhuriyet'te bu karşılaşmayı anlatır: "Şiir delisi olduğumuz yıllar, hemen kaynaştık." Aynı yazıda kasabanın o yıllarda bir sürgün yatağı olduğunu, kendisinden önce Naci Sadullah ile Nusret Baban'ın da orada bulunduğunu, aklında kalanın şadırvan, kubbeli cami, uzun ağaçlar, halkevi kitaplığı ve köfteci dükkânları olduğunu yazar.

1951'de fakülteyi bitirip savcılığa başladı. 1953-1965 yılları arasında İzmir, Şiran ve Karaburun'da Cumhuriyet savcısı olarak çalıştı; 1965-1985 arasında Sinop, Karşıyaka ve İzmir'de başsavcılık yaptı. Sinop görevi, sürgünlerin gönderildiği bir kentte savcı olmak demekti. Mehmed Kemal, Talat Aydemir'le birlikte ayaklanan Osman Deniz'in Sinop'ta yatarken Taşan'ı kendisine çok övdüğünü anlatır; Behçet Kemal'in de onun için "nice Cumhuriyet savcısının partizan oyuncağı hâline geldiği" günlerde resmî adını hak eden bir savcı gördüğünü yazdığını aktarır. Şair ve yazar Okan Yüksel'e göre Taşan, Sinop Cezaevi'nin savcısıyken tiyatroyu mahkûmlarla buluşturmuş, cezaevine tiyatroyu ilk sokanlardan biri olmuştur. Bu ilginin yazıya geçmiş iki ürünü vardır: 1964'te yayımlanan Cezaevinden Sonra: 1250 Hükümlü Üzerinde Araştırma ve 1971'de basılan İçerdeki Adam adlı oyun.

1985'te savcılıktan emekli olduktan sonra 2000 yılına kadar İzmir'de serbest avukatlık yaptı. Üye olduğu kuruluşlar arasında Edebiyatçılar Derneği, Türkiye Yazarlar Sendikası ve Dil Derneği vardı. Evli ve iki çocuk babasıydı. 17 Haziran 2018'de öldü, İzmir'de defnedildi. Karşıyaka'da bir sokağa adı verilmiştir. Erkin Usman'ın Yeni Asır'daki yazısına göre bu ad, dönemin belediye başkanı A. Kemal Baysak'ın girişimiyle 1998'de, şairin yıllarca görev yaptığı adliye binasının bulunduğu yere bir törenle verilmişti; demek ki ad, şair henüz hayattayken konmuştu.

Amasya ile Bağı

Taşan'ı Merzifon'a doğum yerinden çok ailesi bağlar. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Murat Yalçın'ın Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi'ne dayanarak, Merzifonlu mutasavvıf şair Şeyh Abdürrahîm-i Rûmî'yi on altıncı kuşaktan, şair Eyüb Sabrî'yi üçüncü kuşaktan dedesi olarak anar. Aynı maddede verilen yaşam tarihleri ise ayrıca tartışılmalıdır: Rûmî için verilen 1350-1458 aralığı, ölüm yılında Hüsameddin'le uyuşsa da doğum yılı bakımından şüphelidir; Eyüb Sabrî'nin ölümü de maddede 1867, onun sayfasında esas alınan kaynaklarda 1866'dır. Bu iki şairin sayfalarında tarihler ayrıntısıyla ele alınmıştır.

Ailesinin şeyhine olan ilgisini Taşan bir kitapla da gösterdi: Merzifonlu Şeyh Abdürrahim Rûmî adlı biyografi 1975'te İzmir'de Hepileri Tipo Ofset'te basıldı. Kitap sitemizdeki Rûmî sayfası hazırlanırken görülememiştir. Şiirinde de memleket sesi kaybolmadı. Mehmed Kemal'in aktardığına göre Ceyhun Atuf Kansu, Taşan'ın şiirlerinin sesini Şiran'dan, Merzifon'dan ve Sinop Kalesi'nden duyurduğunu söylemişti; görev yerleriyle doğduğu kasaba bu cümlede yan yana durur.

Şiiri

Telif notu: 2018'de ölen Taşan'ın şiirleri üzerindeki telif hakkı 2088 yılının son gününe kadar sürer. O güne dek şiirlerine ayrı sayfa açılmıyor; bu bölümde yalnız iki kısa alıntı var.

İlk şiiri "Bizden Sonra" 1946'da Varlık dergisinde yayımlandı. Nurullah Ataç bu ilk şiiri okuyunca şairin "öğütçülüğe kalkmadan, sesini yükseltip boş sözlere düşmeden" konuştuğunu yazmış ve "Berin Taşan bay mıdır, bayan mıdır bilmiyorum, ama günün birinde bize çok güzel şiirler verirse şaşmam" demişti. Adının kadın adı sanılması tek karışıklık da değildi; Mehmed Kemal onu o yıllarda Suphi Taşhan'la karıştırdıklarını hatırlatır. Sonraki şiirleri ve yazıları Yeditepe, Dost, Ataç, İmece, Kaynak, Evrim, Soyut, Türk Dili, Kıyı, Yeni Ufuklar, Cumhuriyet ve Vatan gibi yayınlarda çıktı. Mehmed Kemal'in tahminine göre ilk şiirlerinin önemli bir kısmı Avni Dökmeci'nin çıkardığı Kaynak dergisindeydi.

Kitapları uzun aralıklarla geldi: Ellerim Gözlerim Yüreğim (İzmir 1960), Yüzünün Bir Yanında (Ankara 1969), bütün şiirlerini toplayan Önce (İstanbul 1986) ve seçilmiş şiirlerden oluşan Şahdamarından. Bu son kitap maddenin gövdesinde 2000, eser listesinde 2001 tarihiyle anılır; Atila Er'in kitap üzerine yazısı 2005'te çıkmıştır. 2005'te anılarını Bir Tanığım Kalsın adıyla yayımladı. Atila Er'le yaptığı söyleşide bu kitabı "nam olsun diye değil, benden sonra gelenlere yalnız olmadıklarını kanıtlamak için" yazdığını söyler.

Eleştirmenler onun şiirinde aynı noktada birleşir: süssüz bir dil ve toplumsal gerçekliğe dönük bir bakış. Refik Durbaş Önce için "bir inancın ve direnişin şiirleri" der. Mehmed Kemal, Taşan'ın sade dizelerle her şeyi söylediğini, oyunlara ve özentilere kaçmadığını, yaşadığını yazıp yazdığını yaşadığını belirtir; çağının modasına uygun kısa şiirlerden zamanla destansı uzun şiirlere yöneldiğini, "Bir Motorlu Trenle Geçtim Üzerinden" gibi uzun şiirlerde köy insanını, ortakçıyı, tefeciyi ve grev hakkını aynı dizelerde buluşturduğunu gösterir. Madde, onun tabiat ve memleket insanı karşısındaki gerçekçi tavrını bir fotoğrafçı duyarlığına benzetir. Şükran Kurdakul ise ilk çıkışından itibaren arınmış, tertemiz diliyle içten söyleyişini hiç yitirmediğini yazar. Cemal Süreya'nın sözü daha kişiseldir: "Berin şiirlerine her zaman bir yer vardır içimde. Taptazedirler."

Taşan'ın en çok bilinen şiirlerinden biri, Erkin Usman'ın Türkiye'nin dört bir yanında şiirseverlerin belleğinde yer ettiğini söylediği "Aç Kapıyı Ben Geldim"dir. Usman şiirden şu dizeleri aktarır:

Korka korka değil, usul usul değil
Elim yüreğimde çarpa çarpa geldim
Aç kapıyı bak ne diyeceğim

Dizelerde çekingenlik iki kez reddedilir ve gelişin aceleciliği yüreğin çarpıntısıyla bir tutulur; sözün kendisi ise hiç söylenmez, kapının açılmasına bırakılır. Ötekisi, Bir Tanığım Kalsın üzerine yazan Mustafa Şerif Onaran'ın aktardığı bir parçadır. Onaran bu dizeleri, topluma yön verecek bir önderi özleyen şairin sıkıntısına örnek olarak gösterir:

İçine kapanmış koca ülke
İnce bir yorgan altında tir tir titriyor
Lambası kısık
Kapısı aralık
Mustafa Kemal gelecek diye

Burada da kapı aralık bırakılmıştır, ama bu kez kapının ardında bekleyen, kısık lambalı ve ince yorganlı bir evin içine sığdırılmış bütün bir ülkedir. Şiirlerin kendisini okumak isteyen, kitaplarına gitmek zorundadır.

Eserleri

  • Şiir: Ellerim Gözlerim Yüreğim (İzmir: Ressam Vedat Matbaası, 1960), Yüzünün Bir Yanında (Ankara: Memleket, 1969), Önce (İstanbul: Kent, 1986), Şahdamarından (Ankara: Toplum, 2000 ya da 2001).
  • Araştırma: Cezaevinden Sonra: 1250 Hükümlü Üzerinde Araştırma (İzmir 1964), Ağır Cezalı 200 Karar (Ankara 1966).
  • Tiyatro: İçerdeki Adam (İstanbul 1971).
  • Biyografi: Merzifonlu Şeyh Abdürrahim Rûmî (İzmir 1975).
  • Anı: Bir Tanığım Kalsın (Ankara: Ümit, 2005).

Kronoloji

1928: 9 Kasım'da Merzifon'da doğar.

1946: İlk şiiri "Bizden Sonra" Varlık dergisinde çıkar.

1947: Samsun Lisesi'ni bitirir, Ankara Hukuk Fakültesi'ne girer.

1951: Fakülteyi bitirip savcılığa başlar.

1960: Ellerim Gözlerim Yüreğim ile ilk kitabını çıkarır.

1965: Başsavcılık görevlerine geçer; Sinop, Karşıyaka ve İzmir'de çalışır.

1975: Merzifonlu Şeyh Abdürrahim Rûmî basılır.

1985: Savcılıktan emekli olur, avukatlığa başlar.

1986: Bütün şiirleri Önce adıyla toplanır.

1998: Karşıyaka'da adliye binasının bulunduğu yere adı verilir.

2005: Anıları Bir Tanığım Kalsın yayımlanır.

2018: 17 Haziran'da ölür, İzmir'de defnedilir.

Kaynakça

Kitaplar

  • İsa Koyuncu, "Berin Taşan", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 09.11.2019 (güncelleme 29.10.2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/berin-tasan
  • Erkin Usman, "Cezaevine tiyatroyu sokan şair ve savcı", Yeni Asır, 27 Ekim 2010. https://www.yeniasir.com.tr/yazarlar/erkin_usman/2010/10/27/cezaevine_tiyatroyu_sokan_sair_ve_savci
  • Mehmed Kemal, "Şiirin İzinde Yaşamak", Cumhuriyet, 2 Kasım 1987, s. 10 (Koyuncu aktarımıyla).
  • Murat Yalçın (ed.), "Taşan, Berin", Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi, c. 2, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010, s. 997-998 (Koyuncu aktarımıyla).
  • Mustafa Şerif Onaran, "Sorumluluk Duyarak Geçmişe Bakmak", Cumhuriyet Kitap, S. 819, 27 Ekim 2005, s. 20 (Koyuncu aktarımıyla).
  • Şükran Kurdakul, "Taşan, Berin", Şairler ve Yazarlar Sözlüğü, İstanbul: İnkılap Yayınları, 1999 (Koyuncu aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar