Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

N’ola ruḫ-ı zībāna ḳılursam naẓar ey dōst
Āyīne durur aña naẓardan ne żar ey dōst
Çeşmümde ḫayāli lebüñüñ bir nefes ārām
İtmez ṣanasın ṣuya düşüpdür şeker ey dōst
Aġladuġuma derd ile düşmenler olur şād
Raḥm it baña kim ḥālüme itler güler ey dōst
Her dem ṭolasam ḳollarunı bilüñe n’ola
Çün kim yaraşur şehlere zerrīn kemer ey dōst
Geldükçe gözüm yaşlarını sürme ḳapuñdan
Luṭf ile ḳıl üftādelerüñdür naẓar ey dōst
Bir laḥẓa ruḫuñ çıḳmadı zülfüñ zirihinden
Beñzer ki ider tīr-i naẓardan ḥaẕer ey dōst
Ca‘fer nice bir şem‘ gibi yana yaḳıla
Ortaya gelüpdür kim ide terk-i ser ey dōst

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey dost, güzel yanağına baksam ne olur? O yanak bir aynadır; aynaya bakmaktan ne zarar gelir?

2. Dudağının hayali gözümde bir an bile durmaz; sanki suya şeker düşmüş de eriyip gitmiştir, ey dost.

3. Derdimle ağlamama düşmanlar sevinir; bana acı ey dost, çünkü hâlime köpekler (rakipler) gülüyor.

4. Kollarımı her an beline dolasam ne olur ey dost; şahlara altın kemer yakışır. (Âşığın sararmış kolları altın bir kemere benzetilir.)

5. Gözümün yaşları geldikçe onları kapından kovma; lütfedip düşkünlerine bir bakış eyle ey dost.

6. Yanağın bir an bile zülfünün zırhından dışarı çıkmadı; sanki bakış okundan sakınıyor ey dost.

7. Ca'fer ne zamana dek mum gibi yanıp yakılsın? Ortaya çıkmıştır ki başından geçsin ey dost. (Meclisin ortasına konan mumun yanan başı kesilir; âşık da canından geçmeye hazırdır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Aynaya Bakmak

İlk beyitte küçük bir mantık oyunu kurulur. Divan şiirinde âşığın bakışı sevgiliye nazar değdirebilir; bu yüzden âşık bakmaktan çekinir. Câfer Çelebi bu çekingenliği bir soruyla bozar: sevgilinin yanağı bir aynadır, aynaya bakmaktan ise ona bir zarar gelmez. Aynanın parlaklığı yanağın parlaklığıdır ve bakan kendi yüzünü görür. Erünsal bu matlaın Zâtî tarafından nazireyle tekrarlandığını gösterir: Zâtî'nin gazeli "‘Āşıḳları ḳo ḥüsnüñe ḳılsun naẓar ey dost / Āyīneye bi'llāhi naẓardan ne żār ey dost" diye başlar. Zâtî, Câfer Çelebi'nin himayesinde yaşamış ve onu öven kasideler yazmış bir şairdir; Erünsal'a göre onun nazirelerinde Câfer Çelebi'nin hayallerini, bazen bütün bir fikri aldığı görülür.

Gazel, Nazmî'nin mecmuasında geniş bir grubun içindedir. Zemin Şeyhî'nin "Sen câna gözüm kılalı bir kez nazar ey dûst" gazelidir; Şeyhî'nin aynı redifle bir şiiri daha ve Ahmed Paşa'nın naziresi Câfer Çelebi'den önce gelir. Ardından Atâyî, Safî, Hafî, Safâyî, Sa'dî, Sultan Süleyman, Tâli'î, Lâmi'î ve Kâtibî sıralanır.

Rakip, Köpek ve Mum

Erünsal üçüncü beyti Şeyhî'nin bir beytiyle karşılaştırır: "Seni sevenüñ aġladuġına sevinürsin / Ṣaḳın ki işidüp işüñe düşmen güler ey dost". İki beyitte de sevenin ağlaması ve bu ağlamaya gülen düşman vardır; Erünsal'a göre Câfer Çelebi aynı motifleri başka bağlantılarla kurar ve beyte bambaşka bir anlam verir. Şeyhî'de sevgili, düşmanın kendisine güleceği konusunda uyarılır; Câfer Çelebi'de ise düşmanlar ve "itler", yani rakipler, âşığın hâline güler ve âşık sevgiliden merhamet ister.

İkinci beyit, Erünsal'ın teşbih örnekleri arasındadır: dudağın hayali gözyaşı dolu gözde bir an bile durmaz, suya düşen şeker gibi erir. Dördüncü beyitte sararmış kollar, şahlara yakışan altın kemere dönüşür; altıncıda yanak, bakış oklarından korunmak için zülfün zırhına girer. Mahlas beytinde mum, meclisin ortasına konmuştur ve başı yanmaktadır; "terk-i ser", hem mumun yanan ucunun kesilmesini hem de canından geçmeyi anlatır. Paris ve Hâlet Efendi nüshalarında ise dördüncü beytin kelimeleri yer değiştirir; tezdeki kayda göre mısra orada "Her dem ṭolasam ḳollarunı n'ola bilüñe" diye başlar.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 323-324, gazel no. 12. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 50-51 (Şeyhî ile karşılaştırma), 55 (Zâtî'nin naziresi), 60 (teşbih). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 12 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Resmî kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar