Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Tā ki ṭutdı ḫaṭṭ-ı leb la‘l-i der-efşānı dürüst
Ḳıldı yaġmā leşker-i ġam milket-i cānı dürüst
Çün ṣabā pīrāhenüñ būyın iletdi gülşene
Ḳalmadı bir ġoncanuñ hergiz girībānı dürüst
Dūd-ı āh-ı āteşīnümden ‘aceb mi ol şehüñ
Lāciverdī-endūd olursa ṭāḳ-ı eyvānı dürüst
Oynamaḳdan ṭop idüp başın şikeste dillerüñ
Ḳalmamışdur ḳılca yārüñ zülfi çevgānı dürüst
Ḳāmetiñe benzedügiçün elif ey nūr-ı ‘ayn
Tende cānı cān içinde ṣaḳlaram anı dürüst
Çün gülistān içre olmaḳ yaraşur serv-i sehī
Dilberüñ olsa ḳabası ger gülistānı dürüst
Ruḫlaruñ şevḳi-yle rengīn sözlerin gör Ca‘ferüñ
Kim deger her beyti bir gül gibi dīvānı dürüst

Günümüz Türkçesiyle

1. Dudağın çevresindeki ayva tüyü, inci saçan yakut dudağı baştan başa kuşatınca gam ordusu can ülkesini baştan sona yağmaladı.

2. Saba rüzgârı senin gömleğinin kokusunu gül bahçesine iletince hiçbir goncanın yakası sağlam kalmadı. (Goncalar o kokuyla yakalarını yırtıp açıldı.)

3. Ateşli ahımın dumanından o şahın eyvanının kubbesi baştan sona laciverde boyansa şaşılır mı?

4. Kırık gönüllülerin başını top edip oynamaktan sevgilinin zülfünün çevgânı kıl kadar bile sağlam kalmadı. (Zülfün kıvrık ucu, top oyununda kullanılan eğri sopaya, çevgâna benzetilir.)

5. Ey göz nuru, elif harfi senin boyuna benzediği için canı tende, elifi de "cān" kelimesinin içinde sağlamca saklarım. (Arap harfleriyle "cān" yazılırken ortasına elif gelir.)

6. Düz selvinin gül bahçesinde bulunması yakıştığına göre, sevgilinin kaftanı bir gül bahçesi olsa yerindedir.

7. Senin yanaklarının şevkiyle söylenen Ca'fer'in renkli sözlerine bak; her beyti bir gül gibi, bütün bir divana değer.

Edebî ve Tarihî Yorum

Ahmed Paşa'nın "Dürüst" Zemini

Bu zemine yazılan nazireler, Nazmî'nin mecmuasındaki en kalabalık gruplardan birini oluşturur. Zemin Ahmed Paşa'nın "‘Âşıkuñ göñli sınukdur ‘ahd ü peymânı dürüst" diye başlayan gazelidir. Ardından Sultan Bayezid'in, yani Adlî mahlasıyla şiir yazan II. Bayezid'in, Nizâmî'nin ve Kemalpaşazâde'nin nazireleri gelir; Câfer Çelebi'nin şiiri beşinci sıradadır. Onu Necâtî, Çâkerî, Sultan Süleyman, Kâsım, Halîlî, Hasan-ı Kâdî, Sürûrî-i Müderris, Kâtibî, Münîr, Lâmi'î, Mu'îdî, Şevkî, Celîlî, Fakîrî ve Nazmî'nin üç şiiri izler. Câfer Çelebi'nin, nişancısı olduğu padişahla aynı zemine şiir yazdığı buradan öğrenilir; bu nazirelerin aynı mecliste söylendiğine dair bir kayıt ise yoktur.

Erünsal, Câfer Çelebi ile Necâtî arasındaki ilişkiyi tartışırken bu gazelden iki beyit seçer. Dördüncü beyit, Necâtî'nin "Ḥüsn meydānında top olalı zülf-i müşg-bār / Ḳalmadı bir şehriyāruñ elde çevgānı dürüst" beytine çok yakındır; Erünsal ikinci mısralardaki benzerliği çarpıcı bulur. İkinci beyti ise Necâtî'nin Züleyha gibi Yusuf'un eteğine yapışan saba rüzgârını anlatan beytiyle karşılaştırır ve bu durumda divan şiirinde çok kullanılan bir imge yüzünden bir etkiden söz edilemeyeceğini belirtir. Nazmî'nin mecmuası iki şairin de aynı Ahmed Paşa gazeline nazire yazdığını gösterir; ortak zemin, benzerliklerin bir kısmını açıklar.

Elif ve Can

Beşinci beyit, Erünsal'ın kelime oyunu örnekleri arasındadır. Sevgilinin boyu dimdik elif harfine benzetilir. Âşık bu elifi "cān" kelimesinin içinde saklar, çünkü Arap harfleriyle "cān" (جان) yazılırken elif, cim ile nun arasında durur. Böylece sevgilinin boyu hem kelimenin içinde hem âşığın canında saklanmış olur. Beyit, okuyanın yazıyı göz önüne getirmesini ister ve divan şiirinin harf oyunlarının tipik bir örneğidir.

Gazelde gönül kırıklarının başları top, zülüf çevgân, sevgilinin kaftanı gül bahçesi olur; son beyitte şair kendi sözünü de bu bahçeye katar ve her beytini tek başına bir divana değer bir gül sayar. Nüsha farkları küçük ses ve tamlama ayrılıklarıdır: tezde Hâlet Efendi nüshası üçüncü beyitte "ṭāḳ-ı eyvānı" yerine "ṭāḳ u eyvānı", Paris ve Ayasofya nüshaları dördüncü beyitte "zülfi" yerine "zülf-i", Hâlet Efendi ve Ayasofya nüshaları beşinci beyitte "cānı" yerine "cāna" okur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 324-325, gazel no. 13. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 51-52 (Necâtî ile karşılaştırma), 61 (kelime oyunları). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 13 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Resmî kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar