Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Şimdi kim ḥüsn iline server Meḥemmed şāhdur
Her nefes anuñ elinden işüm āh u vāhdur
Zülfini uzatmayup ḳaṭ‘ itse ruḫsārında dōst
Vechi var devr-i ḳamerde ‘ömr çün kütāhdur
‘Anberīn gīsū degül dūşındaki cānānenüñ
Āhumuz ardıncadur var ise dūd-ı āhdur
Eşk-i çeşmüm çün revān olup götürdi cismümi
Kim ki gördiyse didi ṣu üzre berg-i kāhdur
Ḥalḳasından zülfünüñ kim nūr-ı ḥüsnüñ berḳ urur
Ḳalb-i ‘aḳrebden tulū‘ itmiş ṣanasın māhdur
Manẓar-ı çeşmüm yiridür olsa yārüñ menzili
Kim ṣu üstine yapılmış ḫoş temāşāgāhdur
Ṭañ degül Ca‘fer şeb-i zülfüñde gümrāh olmasa
Şem‘-i ruḫsāruñ öñinde çün delīl-i rāhdur

Günümüz Türkçesiyle

1. Şimdi ki güzellik ülkesinin başı Mehmed şahtır, her nefes onun elinden işim ah ile vahtır.

2. Dost yanağının üstünde zülfünü uzatmayıp kesse yeridir; çünkü ayın devrinde ömür kısadır.

3. Sevgilinin omzundaki amber kokulu saç değildir; ahımız onun ardındadır, orada bir şey varsa ah dumanıdır.

4. Gözümün yaşı akıp bedenimi sürükleyince, gören herkes "suyun üstünde bir saman çöpü" dedi.

5. Zülfünün halkasından güzelliğinin nuru şimşek gibi çakınca, sanırsın ay Akrep'in kalbinden doğmuştur.

6. Sevgilinin konağı gözümün bakış yerinde olsa yeridir; çünkü orası suyun üstüne yapılmış güzel bir seyir köşküdür.

7. Ca'fer senin zülfünün gecesinde yolunu kaybetmese şaşılmaz; çünkü yanağının mumu önünde yol gösterir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Adı Anılan Sevgili

Gazelin matlaında sevgili adıyla anılır: "ḥüsn iline server Meḥemmed şāhdur", güzellik ülkesinin başı Mehmed şahtır. Divan şiirinde sevgilinin adının açıkça söylenmesi seyrektir ve bazen gerçek bir kişiye işaret eder. Bu Mehmed'in kim olduğu kaynaklarda geçmez; Erünsal'ın girişinde de gazelin bir kişiye yazıldığına dair bir bilgi yoktur. Divanda Ahmed adıyla açılan gazeller de vardır ve adlar, en azından şiir içinde, sevgilinin kimliğini belirleyen birer işaret gibi durur. Beytin ikinci mısraı bu "şah"ın saltanatını âşık için bir ah ü vah devri olarak tanımlar.

İkinci beyit eski gökbilim ve zaman anlayışına dayanır. Eski inanışa göre dünya, yedi gezegenin her birinin yönettiği devirlerden geçer ve içinde bulunulan son devir "devr-i ḳamer", yani ay devridir; bu devirde insan ömrü kısalmıştır. Sevgilinin yüzü de bir aydır ve onun devri, âşıklar için ömrün kısaldığı bir çağdır. Bu yüzden sevgili, yüzünün üstüne uzanan zülfü kısaltsa yerindedir: uzun zülüf, kısa ömürlü bir çağa yakışmaz. Beyit açık değildir ve aktarım bu okuyuşa dayanır; başka bir okuyuşta "ayın devri" yalnızca ayın gökteki kısa dönüşünü anlatıyor olabilir.

Akrep'in Kalbinden Doğan Ay

Erünsal beşinci beyti kelime oyunu örnekleri arasında verir. Kıvrık zülüf halkası bir akrebe benzer; zülfün arasından parlayan yüz de akrebin kalbinden doğan aydır. "Ḳalb-i ‘aḳreb" hem Akrep burcunun en parlak yıldızının, hem de akrebin yüreğinin adıdır. Ayın Akrep burcunda bulunması eski gökbilimde uğursuz sayılırdı; sevgilinin yüzü ise bu uğursuz burçtan doğarak bile parlar. Hâlet Efendi nüshası bu yerde "Ḳalb-i" yerine "Burc-ı" okur ve imgeyi doğrudan burca bağlar.

Dördüncü ve altıncı beyitler gözyaşını bir ırmağa çevirir. Gözyaşının sürüklediği beden suyun üstündeki bir saman çöpü kadar hafiftir; sevgilinin konağı ise gözün bakış yerinde, suyun üstünde yapılmış bir seyir köşkü gibidir. Son beyitte zülüf geceye, yanak muma benzer; zülfün gecesinde yolunu kaybetmeyen âşık, yanağın mumunu kendine kılavuz edinmiştir. Hâlet Efendi nüshası dördüncü beyitte de ayrılır ve tezdeki kayda göre "gördiyse" yerine "görürse" der. Nazmî'nin mecmuası gazeli almamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 350-351, gazel no. 43. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 61 (kelime oyunları). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 43 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Çevrimiçi kaynaklar