Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Bāġında ḥüsnüñüñ olalı āşikār sebz
Eşkümden oldı cümle yemīn ü yesār sebz
Ḫaṭṭuñ ḫayāli ṭutsa gözüm kūşesin n’ola
Olsa ‘aceb degül ṭaraf-ı cūybār sebz
Çün sebze-zār içinde olur şāḫ-ı gül laṭīf
Geyse yaraşur ol ṣanem-i gül-‘ıẕār sebz
Ṭarf-ı ruḫuñda sebze-i ter bitdügi bu kim
Yaşumdan oldı ḫoş yaşarup her kenār sebz
Ol dem ki Ca‘fer ola hevā-yı ḫaṭṭuñla ḫāk
Üstinde ḳabrinüñ bitüre rūzgār sebz

Günümüz Türkçesiyle

1. Güzelliğinin bahçesinde yeşillik (ayva tüyü) görüneli, gözyaşımdan sağım solum hep yeşillendi.

2. Ayva tüyünün hayali gözümün köşesini tutsa ne olur? Irmak kenarının yeşermesi şaşılacak şey değil.

3. Gül dalı yeşillik içinde güzel durduğuna göre, o gül yanaklı put yeşil giyse yakışır.

4. Yanağının kenarında taze yeşilliğin bitmesi şundandır: gözyaşımla her kenar güzelce ıslanıp yeşerdi.

5. Ca'fer senin ayva tüyünün hevesiyle toprak olduğunda, zaman onun mezarının üstünde yeşillik bitirir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Her Yer Yeşil

Gazelin bütün beyitleri tek bir renk etrafında döner; redifteki Farsça "sebz" kelimesi yeşil demektir. Sevgilinin yanağında beliren ayva tüyü divan şiirinde yeşil bir çimene, taze bir yeşilliğe benzetilir; Câfer Çelebi bu benzetmeyi beş beyit boyunca sürdürür ve her beyitte yeşilin başka bir yerden bittiğini gösterir. Kafiyede "-ār" sesi duyulur: āşikār, yesār, cūybār, gül-‘ıẕār, kenār, rūzgār. Gazelin kısa ve yoğun yapısı bir tek imgenin farklı açılardan çevrilmesine dayanır.

İlk iki beyitte yeşilliğin sebebi âşığın gözyaşıdır. Sevgilinin yüzünde tüy görüneli, âşığın gözyaşı çevresini sular ve her yanı yeşertir; göz bir ırmaktır, ırmak kenarında da yeşillik biter. Dördüncü beyit aynı ilişkiyi tersinden kurar: yanağın kenarında tüyün bitmesi de âşığın gözyaşının o kenarı ıslatmasındandır. Gözyaşı ile tüy arasında kurulan bu sebep sonuç bağı bir hüsn-i ta'lildir.

Yeşil Giysi ve Mezar Otu

Üçüncü beyitte sevgiliye yeşil giymesi önerilir: gül dalı yeşil yapraklar arasında güzel durur, gül yanaklı güzel de yeşil giyse yakışır. Mahlas beyti yeşilliği ölüme taşır: Ca'fer ayva tüyünün hevesiyle toprak olunca, mezarının üstünde de yeşillik bitecektir. Mezarı örten ot, âşığın ölümden sonra da süren tutkusunun işaretidir. Hâlet Efendi ve Ayasofya nüshalarında mahlas beytinin tüyü yanağa döner: Erünsal'ın tezine göre orada "ḫaṭṭuñla" yerine "ruḫuñla" yazılıdır. Paris nüshası ise dördüncü beyitte kelimelerin yerini değiştirip "yaşarup ḫoş" der. Nazmî'nin derlemesi bu yeşil gazele yer vermez.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar