Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ṣafḥa-ı ḫaddinde beñler var velī yoḳ daḫi ḫaṭ
Gerçi ‘ādetdür ki ḫaṭdan soñra yazılur nuḳaṭ
Gördüm aġyārı kenār-ı yāra cem‘ olmış didüm
Buldı ṣūret ma‘ni-yi lā ḫayre illā fi’l-vasaṭ
Tā belürdi ḫaṭṭ-ı zībāsı lebi düşdi dile
Mūcib-i şöhret belī Yāḳūta oldı ḥüsn-i ḫaṭ
Merdüm-i çeşmüm ruḫı āyīnesinde dilberüñ
Kendü ‘aksin gördi vü ḫālin ṣanup ḳıldı ġalaṭ
Eşkümi kūyından ol dilber niçün ırmaḳ diler
Ca‘ferā revnaḳ viren Baġdāda oldı çünki Şaṭ

Günümüz Türkçesiyle

1. Yanağının sayfasında benler var, ama henüz ayva tüyü yok; oysa noktaların yazıdan sonra konması âdettir.

2. Ağyarın sevgilinin kenarına toplandığını görünce dedim ki: "Hayır ancak ortadadır" sözünün anlamı burada suret buldu.

3. Güzel ayva tüyü belirince dudağı dillere düştü; evet, Yâkut'a şöhret getiren de güzel yazısı oldu.

4. Gözümün bebeği sevgilinin yanağının aynasında kendi aksini gördü ve onu ben sanarak yanıldı.

5. Ey Ca'fer, o dilber gözyaşımı, bu ırmağı, mahallesinden niçin ırak etmek ister? Bağdat'a da parlaklığı veren Şat oldu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Noktası Önce Konmuş Yazı

Matla yazı sanatının bir kuralını tersine çevirir. Arap harfleriyle yazarken önce harflerin gövdesi çekilir, noktalar sonra konur. Sevgilinin yanağında ise benler, yani noktalar, vardır ama ayva tüyü, yani "hat", henüz çıkmamıştır: bu yüzden yanak, noktaları yazıdan önce konmuş bir sayfaya benzer. "Ḫaṭ" kelimesi hem yazı hem yanağa yeni çıkan tüy anlamına gelir ve gazelin bütününde bu iki anlam birlikte işler. Kafiyeler "-aṭ" ile biter: ḫaṭ, nuḳaṭ, vasaṭ, ġalaṭ, Şaṭ.

Erünsal ikinci beyti, Câfer Çelebi'nin mısraların arasına bilinen ifadeler ve Arapça cümleler yerleştirmesinin örnekleri arasında anar. Mısradaki "lā ḫayra illā fi'l-vasaṭ", "hayır ancak ortadadır" demektir. Ağyar sevgilinin kenarına toplanmıştır; ama hayır ortadadır, kenarda değil. Böylece sözün soyut anlamı, kenarda kalan ağyarın görüntüsüyle "suret bulur". "Kenar" kelimesi aynı zamanda kucak demek olduğundan beyit kıskançlığın da sesini taşır.

Yâkut'un Güzel Yazısı

Üçüncü beyit bir tevriyeye dayanır. "Yâkut" hem kırmızı değerli taş, yani sevgilinin dudağı, hem de ünlü Abbasi hattatı Yâkūt el-Müsta'sımî'dir. Sevgilinin dudağının çevresinde ayva tüyü belirince dudak dillere düşmüştür; tıpkı hattat Yâkut'un güzel yazısıyla şöhret bulması gibi. "Ḥüsn-i ḫaṭ" ifadesi hem güzel yazı hem güzel ayva tüyüdür. Dördüncü beyitte göz bebeği yanağın aynasında kendi siyah aksini görür ve onu ben sanır.

Mahlas beytinde "ırmaḳ" kelimesi iki yönlüdür: hem nehir hem de "ırak etmek, uzaklaştırmak" fiilidir. Sevgili âşığın gözyaşı ırmağını mahallesinden ırak etmek ister; ama Bağdat'ı güzelleştiren de içinden geçen Şat'tır. Nazmî bu gazeli, Ahmed Paşa'nın "Gam degül bî-hâl olursa hüsnüñ evrâkında hat" matlalı gazeline yazılan yirmi üç nazire arasına almıştır. Ahmed Paşa'nın matlaı da hat ile nokta üzerine kuruludur; Câfer Çelebi'nin matlaı bu fikre noktaların sırasını katarak cevap verir. Tezde iki ayrılık kaydedilir: üçüncü beyitte Ayasofya ile Hâlet Efendi nüshaları "lebi" yerine "lebüñ", dördüncü beyitte Hâlet Efendi nüshası "ruḫı" yerine "yüzi" okur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 383, gazel no. 80. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 59 (atasözleri ve Arapça cümleler). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 80 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Resmî kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar