Özgün Metin

Vezin: mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Çü geldi ortaya muṭrib ki ide ṣoḥbet-i ḫāṣ
Ṭaraf ṭaraf n’ola olsa piyāleler raḳḳāṣ
‘Aceb mi sevmese ḳavvāl-i meclisi vā‘iẓ
Mes̱el durur bu ki al-ḳāṣṣu lā yuḥibbu’l-ḳāṣṣ
Beni ġam eyledi ḫāk u ġamı piyāle helāk
Zemāne sāḳi-yi gül-ruḫ eliyle ḳıldı ḳıṣāṣ
Sevād-ı ḫāli ki gösterdi ṣūret-i ḥālüm
Yazıldı bir ‘adese ṣanki sūre-i İḫlāṣ
‘Aceb degül seg-i kūyuñ ürerse ‘uşşāḳa
İgende sevmez olur birbirini çünki ḫavāṣ
Müjeñle baġrumı deldüñ çün aç ḳaşuñ girihin
Şikāruñ alduñ u atduñ oḳuñı yayuñı yaṣ
Ger āyine gibi rūşen-żamīr iseñ Ca‘fer
Görürseñ ol mehi bir ṣūret ile baġrıña baṣ

Günümüz Türkçesiyle

1. Çalgıcı seçkinler meclisini kurmak için ortaya gelince, kadehler dört bir yanda oynayıp dönse şaşılır mı?

2. Vaiz meclisin şarkıcısını sevmese şaşılır mı? Bu bir atasözüdür: Kıssacı kıssacıyı sevmez.

3. Gam beni toprak etti, kadeh de gamı yok etti; zaman, gül yanaklı sakinin eliyle kısas aldı.

4. Halimin suretini gösteren o siyah ben, sanki bir mercimeğin üstüne yazılmış İhlâs sûresidir.

5. Mahallenin köpeği âşıklara havlarsa şaşılmaz; çünkü seçkinler, aynı işe düştüklerinde birbirini sevmez olur.

6. Kirpiğinle bağrımı deldin; artık kaşının düğümünü çöz. Avını aldın, okunu attın; yayını gevşet.

7. Ca'fer, ayna gibi gönlü aydınsan, o ayı görünce onu bir suret olarak bağrına bas.

Edebî ve Tarihî Yorum

Kıssacı Kıssacıyı Sevmez

İkinci beyit Arapça bir atasözünü olduğu gibi mısraa yerleştirir: "el-ḳāṣṣu lā yuḥibbu'l-ḳāṣṣ", yani kıssacı kıssacıyı sevmez. Atasözü aynı işi yapanların birbirini çekememesini anlatır. Câfer Çelebi bunu vaiz ile meclis şarkıcısı (ḳavvāl) arasına uygular: biri minberde, öteki işret meclisinde söz söyler; ikisi de dinleyici toplayan birer anlatıcıdır ve bu yüzden birbirini sevmez. Vaizin içkili meclise düşmanlığı, divan şiirinde sık görülen zahit eleştirisinin hafif ve alaycı bir biçimidir.

Beşinci beyit aynı düşünceyi başka bir yöne çevirir. Sevgilinin mahallesindeki köpek âşıklara havlar, çünkü o da kapıda bekleyenlerdendir ve aynı kapının bekçileri birbirini çekemez. Mısradaki "igende" kelimesinin tam anlamı belirsizdir; beytin genel fikri ise ikinci beyitteki atasözüyle aynı yerde durur. Kahire ve Manchester nüshalarında ise beyit "seg-i kūyuñ ürerse" yerine "ser-i kūyuñ ararsa" diye geçer ve bambaşka bir anlam kazanır.

Mercimek Üstündeki Sûre

Dördüncü beyit hattatların ince işçiliğine dayanır. Bir pirinç ya da mercimek tanesinin üstüne bütün bir sûre yazmak, hat sanatında ustalık gösterisi olarak bilinir. Sevgilinin yüzündeki küçük siyah ben de âşığın bütün halini gösteren bir yazıdır; İhlâs sûresinin seçilmesi, sûrenin kısalığıyla benin küçüklüğünü, adındaki "ihlas" kelimesiyle de âşığın bağlılığını birlikte anar. Altıncı beyit bir av sahnesidir: kirpik ok, kaş yaydır; av alındıktan sonra yayın gevşetilmesi ve kaşın düğümünün çözülmesi istenir.

Nazmî gazeli, Ahmed Paşa'nın "Hayâl-i yâr ile kıldum bu gice sohbet-i hâs" matlalı gazeline yazılan nazirelerle birlikte verir. Bu zemine Sultan Cem, İshak Çelebi, Sultan Bayezid, Tâcîzâde, Şem'î, Atâ, Necâtî, Revânî, Sabâyî ve Nazmî de nazire yazmıştır. Ahmed Paşa'nın matlaında gözyaşı inleyişin sesine oynatılır; Câfer Çelebi'nin matlaında oynayan kadehlerdir. Paris nüshasında üçüncü beyitteki "ġamı piyāle" "ġam-ı piyāle", son beyitteki "görürseñ" de "görürse" olarak yazılmıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 78 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Resmî kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar