Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Jālelerden ṣanemā aġzın idüp ṭopṭolu diş
Ġonça la‘līn lebüñi dişlemege diş bilemiş
Vaṣl u hicrān baña olursa ‘aceb mi yeksān
Bir olur ‘āşıḳ-ı şeydā olana yad u biliş
Rişte-i cānda olan ġam girihin açmaġ içün
Oldı peykānları yaralarum aġzına diş
Çarḫ ṣanduḳasına atmaġa āh oḳlarını
Ḳaddümüñ ṭaḳdı kemānına yaşum al kiriş
Ḳarşu düşdi aña ḳaṣrundaġı ṣūret-i serv
Didi kim ḳo Ḫıżır Abdal beni dīvāra yapış
Çün lebüñden şeker uġruladı şīrīnlik anuñ
Zecr içün dehr eli parmaġına yürütdi ḳamış
Dil-i Ca‘fer ġam u şādīde ruḫuñ şevḳiyle
Bir çemendür ki biter tāze güli yaz ile ḳış

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey put güzeli, gonca çiy tanelerinden ağzını tıka basa dişle doldurup senin yakut dudağını ısırmak için diş bilemiş.

2. Vuslat da ayrılık da bana bir olsa şaşılır mı? Çılgın âşık için yabancı da tanıdık da birdir.

3. Can ipliğindeki gam düğümünü çözmek için okunun temrenleri yaralarımın ağzına diş oldu.

4. Ah oklarını feleğin sandığına atmak için gözyaşım boyumun yayına kırmızı bir kiriş taktı.

5. Köşkündeki selvi resmi onun karşısına düştü; "Bırak, Hızır Abdal, beni duvara yapıştır" dedi. (Beyit kapalıdır.)

6. Şeker senin dudağından tatlılık çaldığı için, zamanın eli onu cezalandırmak üzere parmağına kamış sokmuş.

7. Ca'fer'in gönlü gamda da sevinçte de senin yanağının şevkiyle, yazın da kışın da taze gül biten bir çimendir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Türkçe Kafiyeler

Gazelin kafiyeleri neredeyse tamamen Türkçe kelimelerden oluşur: diş, bilemiş, biliş, diş, kiriş, yapış, ḳamış, ḳış. Divan gazelinde kafiyenin Arapça ve Farsça kelimelerle kurulması yaygındır; bu gazelde ise "diş bilemek", "yad ile biliş", "yaz ile kış" gibi gündelik Türkçe söyleyişler kafiye yerine oturur. Redif yoktur ve "diş" kelimesi hem ilk beyitte hem üçüncü beyitte kafiyede kullanılır. Erünsal, şairin kelime seçiminde günlük konuşma dilindeki bilinen anlamların belirleyici olduğunu söyler; bu gazelin kafiye dizisi o tespitin açık bir örneğidir.

İlk beyit "diş bilemek" deyimini kendi düz anlamıyla da işletir. Gonca, sabah çiylerinden ağzına dişler dizmiştir; çiy taneleri goncanın beyaz dişleridir. Bu dişlerle sevgilinin yakut dudağını ısırmaya hazırlanır, yani ona "diş bilemiştir"; deyimin kin besleme, göz dikme anlamı da kıskanç goncaya uyar. Üçüncü beyitte yine diş vardır: canın ipliğindeki gam düğümünü çözmek için okun temrenleri yaraların ağzında diş olur, tıpkı düğümü dişle çözmek gibi.

Kamışın Cezası

Altıncı beyit bir ceza imgesiyle kurulmuş nüktedir. Şeker, sevgilinin dudağından tatlılık çalmıştır; zamanın eli de bu hırsızı cezalandırmak için onun parmağına kamış sokmuştur. Hırsızların tırnak aralarına kamış sokmak bilinen bir işkence biçimidir; şekerin kamışın içinde bulunması da bu cezaya çevrilmiştir. Şeker kamışı, cezalandırılmış bir şeker hırsızı olur. Dördüncü beyitte âşığın bükülmüş boyu bir yaydır; kanlı gözyaşı bu yaya takılmış kırmızı kiriştir ve âşık ah oklarını feleğe atar.

Beşinci beyit kapalıdır. Sevgilinin köşkündeki bir selvi resmi ona karşı düşer ve "Hızır Abdal"a seslenerek duvara yapıştırılmayı ister; bu adın kime işaret ettiği ve beytin tam anlamı açık değildir. Tez bu beyit için nüshalarda farklı okuyuşlar bulunduğunu gösterir, ama taranmış metinde o satır okunmuyor. Tezdeki öteki farklar ikinci ve üçüncü beyittedir: Kahire ile Manchester nüshaları ikincide "Vaṣl u hicrān baña" yerine "Vaṣl hicrān bigi", üçüncüde "cānda" yerine "ġamdan" ve "ġam" yerine "cān" okur. Nazmî gazele mecmuasında yer vermemiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 380-381, gazel no. 77. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 67 (günlük konuşma dili). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 77 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Çevrimiçi kaynaklar