Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ḳorḳaram ol serv-i gül-ruḫ va‘deye ide ḫilāf
Yā ġıyās̱e’l-müstaġīs̱īn neccinā mimmā neḫāf
Āh kim ben nā-tüvāna ‘ömre sürdi gitmedi
Ṣaçlarından inkisār ebrūlarından inḥirāf
Gül riyāżetle cemālüñ sırrını keşf itmege
Ġonca ḫalvet-hānesinde eylemişdür i‘tikāf
‘Işḳumuz ġıll-ı hevesden oldı gün geldükçe pāk
Rūşen oldı kim olurmış eskiyince bāde ṣāf
Arta ṭurmaḳda meh-i nev ḥüsnüñe öykünmegin
İki ḳat olup ider eksükligine i‘tirāf
Kāşkī bād-ı ṣabā olsam kimesne görmese
Gāh u bī-gāh itsem anuñ ka‘be-i kūyın ṭavāf
Ca‘ferā aġzı ser-i mū deñlü ancaḳ var iken
Gelse ḳīl ü ḳāle bir müşkil-güşādur mū-şikāf

Günümüz Türkçesiyle

1. Korkarım o gül yanaklı selvi sözünden döner. Ey yardım dileyenlerin yardımcısı, bizi korktuğumuz şeyden kurtar.

2. Ah ki ben zavallının ömrü boyunca saçlarındaki kırgınlık, kaşlarındaki eğrilik gitmedi.

3. Gül, riyazetle senin güzelliğinin sırrını keşfetmek için gonca halvethanesinde itikâfa girmiştir.

4. Aşkımız gün geçtikçe hevesin tortusundan arındı; anlaşıldı ki şarap eskidikçe durulurmuş.

5. Yeni ay senin güzelliğine öykünmek için büyüyüp dururken iki kat olur ve eksikliğini itiraf eder.

6. Keşke saba rüzgârı olsam da kimse görmese; vakitli vakitsiz onun Kâbe mahallesini tavaf etsem.

7. Ey Ca'fer, ağzı ancak bir kıl ucu kadar varken dedikodu çıkarsa, kılı kırk yaran bir müşkül çözücü gelir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Arapça Bir Dua

Matlaın ikinci mısraı baştan sona Arapçadır ve bir duadır: "Yā ġıyās̱e'l-müstaġīs̱īn neccinā mimmā neḫāf", yani "Ey yardım dileyenlerin yardımcısı, bizi korktuğumuz şeyden kurtar." İlk mısradaki sıradan endişe, sevgilinin verdiği sözden dönmesi, bu dua ile büyük bir felaketin önünde Allah'a sığınma havasına büründürülür. Mübalağa ile ciddiyet arasındaki bu oyun matlaın nüktesidir. Sekiz kafiye kelimesi "-āf" ile biter: ḫilāf, neḫāf, inḥirāf, i‘tikāf, ṣāf, i‘tirāf, ṭavāf, mū-şikāf.

Zemin, Sultan Bayezid'in "Da‘vi-i hüsn eyleyüp gün vechi yok ger ura lâf" matlalı gazelidir; Nazmî Câfer Çelebi'nin şiirini bu zemine yazılanların içinde verir. Câfer Çelebi'den hemen önce gelen Muhibbî'nin naziresinin matlaı da aynı Arapça mısrala biter: "‘Ahdine turmaz yine dil-ber va‘deye eyler hilâf / Yâ gıyâse'l-müstagîsîn neccinâ mimmâ nehâf". İki şair aynı duayı aynı kafiyeyle ve aynı "va‘deye ḫilāf" fikriyle kullanır; hangisinin ötekinden aldığı mecmuadan anlaşılmaz. Halkada Câfer Çelebi'yi Sürûrî-i Müderris, Yahyâ, Fehmî-i Saruhanî ve Nazmî izler.

Halvetteki Gül

Üçüncü beyit tasavvuf diliyle kurulur. Gül, sevgilinin güzelliğinin sırrını keşfetmek için riyazete, yani nefsini zorlayan perhize girmiş ve goncanın kapalı halvethanesinde itikâfa çekilmiştir. Goncanın kapalı hali, dünyadan çekilen bir dervişin halvetine benzetilir; gül açtığında bu sırrı keşfetmiş olacaktır. İkinci beyitte saçların kıvrımı "inkisār" (kırılma, gönül kırgınlığı), kaşların kavsi "inḥirāf" (eğrilik, yüz çevirme) kelimeleriyle anılır; her iki kelime de hem bir biçimi hem bir tavrı anlatır.

Dördüncü beyit şarabın eskidikçe durulduğu bilgisini aşka uygular. Beşinci beyitte büyümeye çalışan yeni ay iki büklüm olur ve bu haliyle eksikliğini itiraf eder; "eksüklik" hem kusur hem ayın küçülmüş hali demektir. Mahlas beytinde ağzın kıl ucu kadar küçüklüğü, kılı kırk yaran (mū-şikāf) bir zihnin çözebileceği bir müşküle dönüşür; aynı oyun 76. gazelde de görülür. Paris nüshasının okuyuşu birkaç kelimede ayrılır: dördüncü beyitte "ġıll-ı hevesden" yerine "küllī hevesden", son beyitte "ḳīl ü ḳāl" yerine "ḳāl ü ḳīl" ve "güşādur" yerine "güşāde" okur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 84 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Resmî kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar