"Tek Kapıdan Çıktım Yüzüm Peçeli", TRT Türk Halk Müziği repertuvarına Amasya yöresinden giren kırık havalar arasında en küçük numaralı olanıdır: repertuvar numarası 5'tir ve konusu ağıt olarak kaydedilmiştir. Bir ağıt olmasına karşın serbest ölçülü bir uzun hava değil, 2/4'lük usulle ölçülü söylenen bir türküdür. Sözlerinde iki özel ad geçer: alnına perçem düşmüş "Hulusi" ve şehre yakın bir yerleşim olan Helvacı. Bu iki ad, türkünün belli bir ölümün ardından yakıldığını düşündürür; ama bu ölümün kime ait olduğu yayımlanmış kaynaklarda anlatılmaz. Amasya ezgilerinin genel tablosunu veren Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısı da onu yöre repertuvarından seçilen örnekler arasında anar.

Künye

  • TRT THM repertuvar no: 5 (kırık hava)
  • Yöre: Amasya (ilçe ya da köy belirtilmemiş)
  • Kaynak kişi: Yöre Ekibi
  • Derleyen: TRT Ankara Radyosu THM Müdürlüğü
  • Notaya alan: Nida Tüfekçi
  • Derleme tarihi: repertuvar künyesinde yer almaz
  • Makam: Hicaz; karar ve bitiş sesi la
  • Usul: 2/4
  • Ses alanı: pesteki la ile tizdeki la arası, 8 ses
  • Söz-müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'nin repertuvar eserleri için herkese açık resmî bir sayfası olmadığından künye, TRT notasını aktaran Repertükül'den verilmiştir: https://www.repertukul.com/TEK-KAPIDAN-CIKTIM-YUZUM-PECELI-5
  • Ses kaydı (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü): http://webtvpanel.kultur.gov.tr/WebTV_Contents/Publish/21092017142231/02itekikapidan.mp3
  • Diğer: https://www.turkuyurdu.com/tek-kapidan-ciktim-952.html

Sözleri

Repertuvar notasındaki sözler üç kıta ile her kıtadan sonra tekrarlanan iki dizelik bir bağlantıdan oluşur:

Tek kapıdan çıktım yüzüm peçeli
Ahbaplar oturmuş iki geçeli (vay vay)
Hulusi'm de alnı sıra perçemli
Neyleyim dünyada dünya malını
Gönül arzediyor eski halini (vay vay)
Dağdan yuvarlandı kayalarımız
Gam ile yoğruldu mayalarımız (vay vay)
N'ola taş doğursaydı analarımız
Mezarımı Helvacı'ya eşsinler
Al yeşili üzerime örtsünler (vay vay)
Gelen geçen yazık olmuş desinler

Günümüz Türkçesiyle: Peçemi takıp tek kapıdan çıktım; dostlar karşılıklı iki sıra hâlinde oturmuştu, Hulusi'm de alnına perçemini düşürmüştü. Dünyada dünya malını ne yapayım, gönlüm eski hâlini istiyor. Dağdan kayalarımız yuvarlandı, mayamız gamla yoğruldu; keşke analarımız bizi doğuracağına taş doğursaydı. Mezarımı Helvacı'ya kazsınlar, üzerime al ile yeşil örtsünler; gelip geçenler "yazık olmuş" desin.

Notaya eklenen sözlükçe "geçeli" sözünü karşılıklı iki yandan her biri, yani sıralı oturuş diye açıklar; Helvacı'yı da Amasya'ya yedi kilometre uzaklıktaki bir yerleşim yeri olarak verir. "Eşmek" kazmak, "maya" ise insanın yaratılıştan gelen özüdür. "N'ola" burada "keşke" anlamında bir dilek kipidir. "Al yeşil" dizesi tabutun ya da mezarın üzerine örtü serme âdetini akla getirir; ancak kaynaklar bu dizeyi ayrıca açıklamaz.

Hikâyesi

Ağıtın kimin ağzından konuştuğu iki türlü anlaşılabilir. Yakılışını anlatan yayımlanmış bir kayda rastlanmadığından elde yalnız metin vardır. İlk kıtada peçeli çıkan kişi bir kadındır ve dostlar meclisinde Hulusi'yi görür; son kıtada ise konuşan, mezarının Helvacı'ya kazılmasını isteyen ölünün kendisidir. Ağıtlarda ölenin ağzından konuşmak yaygın bir söyleyiştir, bu yüzden son kıta Hulusi'nin dilinden söylenmiş de olabilir. Hulusi'nin kim olduğu, Helvacı'ya neden gömülmek istediği ve ölümün sebebi bilinmez. Künyede kaynak kişi yerine "Yöre Ekibi" yazıldığı için ağıtın ilk kez kimden dinlendiğinin izi de sürülemez.

Müzikal Özellikleri

Ağıtın ezgisi hicaz dizisindedir ve bu dizi Amasya'nın TRT repertuvarında seyrek görülür. Demircioğlu'nun yöreye ait 48 türkü üzerine yaptığı sayımda hicaz dört eserle sınırlı kalırken yörenin en çok kullandığı hüseyni on sekiz eserde görülür; bu ağıtın ezgisi, repertuvarın genel renginden bu yüzden ayrılır. Usul 2/4'tür ve Demircioğlu'nun tablosu da aynı usulü verir. Ezgi pesteki la'dan tizdeki la'ya uzanan tam bir sekizlikte dolaşır, kararını da bitişini de la'da yapar.

Dizeler on bir hecelidir (Tek / ka-pı-dan / çık-tım / yü-züm / pe-çe-li) ve her kıta üç dizeden kurulur. Üç dizelik kıtanın ardından iki dizelik bağlantının gelmesi, türküye beş dizelik bir söyleyiş birimi kazandırır. Her kıtanın ve bağlantının ikinci dizesine eklenen "vay vay" ünlemi, ağıt havasını sözün içine taşıyan tek nakarat öğesidir. Haluk Yücel'in 2018 tarihli Amasya türküleri incelemesi de ağıtı ele aldığı eserler arasında sayar.

Derlemeler ve Varyantlar

Türkü Yurdu'nda yayımlanan metin repertuvar notasıyla büyük ölçüde örtüşür; farklar küçüktür ama dikkatli okuyana ağzın değişkenliğini gösterir. Orada "Hulusi'm de" yerine "Hulusim de", "gönül arzediyor" yerine "gönül arzu ediyor", "doğursaydı" yerine "doğuraydı" okunur ve "vay vay" ünlemleri yazılmamıştır. Bağlantı her kıtanın arkasından tam olarak tekrarlanır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertükül'deki künyede icracı adı boş bırakılmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Amasya il müdürlüğüne ait "Amasya Türküleri" sayfasında "Tek Kapıdan" adlı bir ses dosyası vardır, ama okuyanı belirtilmez. Ağıtı plağa ya da albüme okumuş bir sanatçıya dair belgeli bilgi bulunamadı.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar