Özgün Metin

Vezin: Mef'ûlü mefâîlü mefâîlü feûlün

Bülbül gibi gül ġonca vü şâh-ı emelim yoḳ
Derd-i dili teskîn idecek bir maḥalim yoḳ

Günümüz Türkçesiyle

1. Bülbül gibi bir gülüm, goncam ve emel dalım yok; gönlümün derdini yatıştıracak bir yerim yok.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir kalenderîdir. Kalenderî, âşıkların aruzla söylediği türlerden biridir ve genellikle "mef'ûlü mefâîlü mefâîlü feûlün" kalıbıyla yazılır. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimlerini yayımladığı için bu şiirin yalnız ilk beytini biliyoruz. Redif "yoḳ", kafiye "emelim / mahalim" kelimelerindeki "-elim / -alim" sesidir. Vezin tespiti bizimdir; halk şairlerinin aruzlu şiirlerinde olduğu gibi bazı hecelerde kalıba tam uymayan yerler bulunabilir. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, bülbülü kendi imgesinden mahrum bırakarak çarpıcı bir tersine çevirme yapar. Bülbül, gelenekte gül dalına konan ve güle şakıyan kuştur; burada âşık bülbül gibidir, ama ne gülü, ne goncası, ne de "şâh-ı emel", emel dalı vardır. Konacak dalı olmayan kuş, sığınacak yeri olmayan âşığın simgesine dönüşür. İkinci mısra bu yoksunluğu açıkça söyler: âşığın derdini "teskîn", yatıştıracak bir "mahal", bir yer yoktur. Redifteki "yoḳ" kelimesi her beyitte bir eksikliği sayarak şiire bir yoksunluk dökümü havası verir.

Tarihî Bağlam

Şiir, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde Tokatlı Nûrî adına kayıtlıdır; Nûrî otuz altı şiirle cönkün en çok yer verdiği şairdir. Hakverdioğlu, Orhan Bilgin'e dayanarak Merzifonlu Eyüb Sabrî'nin Nûrî'yi sık sık Merzifon'a davet ettiğini aktarır; Nûrî'nin cönkteki ağırlığı bu dostlukla açıklanabilir. Nûrî mahlasını kullanan başka âşıklar da bulunduğu için cönkteki her Nûrî şiirinin Tokatlı Nûrî'ye ait olduğu kesin değildir; makale bu şiirleri Tokatlı Nûrî'ye bağlar. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı için Tokatlı Nûrî sayfasına bakılabilir. Eyüp Akman'ın Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Tokatlı Nûrî maddesi, İbrahim Seçkin Aydın'ın tezine dayanarak "mahalim yok" redifli bir şiirin kaynaklarda hem Erzurumlu Emrah hem de Tokatlı Nûrî adına kayıtlı olduğunu bildirir; Nûrî'nin ustası Emrah'ın şiirlerine yazdığı nazireler iki şairin şiirlerini birbirine karıştırmıştır. Cönk bu şiiri Nûrî adına kaydeder; cönkteki metnin Aydın'ın andığı şiirle aynı olup olmadığı tam metin görülmeden kesinleşemez. Şiir cönkün 39. sayfasında, makalenin 549. sayfasındadır; şiirin tam metni cönkün kendisindedir ve bugüne kadar yayımlanmamıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar